१२ शय्याबाट सुरु भएको यात्रा : करोडौँ आँखामा दृष्टिको उज्यालो

काठमाडौँ । कुनै समय पूर्वी नेपालका नागरिकलाई आँखामा समस्या देखिए उपचारका लागि काठमाडौँ वा भारतका विभिन्न सहर पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो। उपचारमा लाग्ने खर्च, लामो यात्रा र अस्पतालमा बस्नुपर्ने अवस्थाले विशेषगरी आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई थप कठिनाइ हुन्थ्यो। समयमै उपचार नपाउँदा आँखाको सामान्य समस्या जटिल बन्ने र दृष्टि गुमाउनुपर्ने जोखिमसमेत रहन्थ्यो।

Watch On

यही अवस्थालाई परिवर्तन गर्ने उद्देश्यले सिरहाको लहानमा सुरु गरिएको आँखा उपचार सेवा अहिले पूर्वी नेपालका नागरिकका लागि भरोसाको केन्द्र बनेको छ। स्थानीय समुदायको सहयोग, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी र नेपाल नेत्रज्योति सङ्घको निरन्तर पहलमा १२ शय्याबाट सुरु भएको सेवा विस्तार हुँदै लहानबाट विराटनगरसम्म पुगेको छ। यसले नेपालका विभिन्न जिल्लाका साथै भारत र बङ्गलादेशबाट आउने बिरामीलाई समेत उपचार सेवा प्रदान गर्दै आएको छ।

सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पताल र विराटनगर आँखा अस्पतालको विकासले पूर्वी नेपालमा आँखा उपचार सेवाको पहुँच विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। भौतिक पूर्वाधार, आधुनिक चिकित्सकीय उपकरण र दक्ष जनशक्तिको विकाससँगै यी अस्पतालले ठूलो सङ्ख्यामा बिरामीलाई सेवा दिँदै आएका छन्।

लहानबाट सुरु भएको यात्रा

नेपालमा आँखा उपचार सेवालाई व्यवस्थित र सर्वसुलभ बनाउने उद्देश्यसहित सन् १९७८ मा नेपाल नेत्रज्योति सङ्घ स्थापना भएको थियो। त्यतिबेला देशका विभिन्न क्षेत्रमा आँखासम्बन्धी रोगको पहिचान र उपचारका लागि आवश्यक स्वास्थ्य संस्था तथा विशेषज्ञ जनशक्तिको पर्याप्त उपलब्धता थिएन।

सन् १९८२ मा क्रिस्टोफेल ब्लाइन्डेनमिसन (सिबिएम) र नेपाल नेत्रज्योति सङ्घबीच सहकार्यको आधार तयार भयो। त्यसको एक वर्षपछि, सन् १९८३ मा सिबिएमसँग आबद्ध चिकित्सक ए. हेनिङको पहलमा लहानस्थित तत्कालीन रामकुमार शारदा उमाप्रसाद मुरारका सार्वजनिक जिल्ला अस्पतालमा १२ शय्याको आँखा उपचार केन्द्र सञ्चालनमा ल्याइयो।

पूर्वी नेपालमा आँखा उपचार सेवा विस्तार गर्न डा. हेनिङको योगदान उल्लेखनीय मानिन्छ। उनले लहानमा निरन्तर ३० वर्षसम्म सेवा गर्दै आँखा उपचार प्रणालीको विकास र विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे।

सुरुआती दिनमा सीमित स्रोतसाधन र अस्थायी संरचनाबाट सेवा दिनुपरे पनि बिरामीको चाप उच्च थियो। यसले त्यस क्षेत्रमा आँखा उपचार सेवाको आवश्यकता कति ठूलो थियो भन्ने स्पष्ट पार्दै लग्यो। बिरामीको सङ्ख्या बढ्दै गएपछि व्यवस्थित अस्पताल निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखियो। तर, त्यसका लागि आवश्यक जग्गा र आर्थिक स्रोत जुटाउनु सहज थिएन।

त्यस समयमा स्थानीय समाजसेवी तथा समुदायका अगुवाहरूको सहयोग महत्वपूर्ण बन्यो। अस्पताल निर्माणका लागि जग्गा व्यवस्थापन गर्ने क्रममा छविलाल चौधरी, सरोवरलाल चौधरी र रवीन्द्रलाल चौधरीले निःशुल्क जग्गा उपलब्ध गराउने सहमति दिए। स्थानीय समुदायको यो योगदानले अस्पतालको संस्थागत विकासका लागि आधार तयार गर्‍यो।

सिबिएमको आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा ५० शय्याको सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पताल निर्माण गरियो। सन् १९८६ मा तत्कालीन राजा वीरेन्द्र शाहले अस्पताल भवनको शुभारम्भ गरेका थिए।

सानो उपचार केन्द्रबाट व्यवस्थित अस्पतालका रूपमा विकास भएपछि लहान र आसपासका क्षेत्रका नागरिकले आफ्नै क्षेत्रमा आँखा उपचार पाउने अवसर पाए। तर, बिरामीको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा विशेषज्ञ सेवा र दक्ष जनशक्ति व्यवस्थापनका चुनौती पनि थपिँदै गए।

लहानको अनुभव विराटनगरसम्म

सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पतालको सेवा विस्तार हुँदै गए पनि विशेषज्ञ चिकित्सक तथा प्राविधिक जनशक्ति नियुक्त गर्न र लामो समयसम्म सेवामा टिकाइराख्न कठिन थियो। उच्च शिक्षाका अवसर, अन्य स्वास्थ्य सेवा र सहरी सुविधाको सीमित उपलब्धताले जनशक्ति व्यवस्थापनलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको थियो।

यी चुनौती सम्बोधन गर्ने क्रममा आँखा उपचार सेवालाई अर्को सहरसम्म विस्तार गर्ने अवधारणा अघि सारियो। अध्ययनपछि विशेषज्ञ जनशक्ति उपलब्ध हुने सम्भावना र सहरी सुविधाको पहुँच तुलनात्मक रूपमा राम्रो रहेको विराटनगरमा आँखा अस्पताल स्थापना गर्ने निर्णय गरियो।

यसैक्रममा सन् २००६ सेप्टेम्बर १३ मा सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पतालको शाखाका रूपमा विराटनगर आँखा अस्पताल स्थापना भयो। सुरुमा पुरानो विमानस्थलनजिकै भाडाको भवनबाट सेवा सञ्चालन गरिएको थियो। सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पतालले नयाँ अस्पताललाई प्राविधिक तथा प्रशासनिक सहयोग उपलब्ध गराएको थियो।

लहान आँखा तथा कान स्वास्थ्य प्रणालीका प्रमुख प्रशासक सुधीर ठाकुरका अनुसार ८० शय्याबाट सुरु भएको विराटनगर आँखा अस्पताल सन् २००९ सम्म आइपुग्दा ३०० शय्याको क्षमतामा विस्तार भएको थियो। बिरामीको बढ्दो चाप र उपचार सेवाको आवश्यकताले अस्पतालको विकासलाई तीव्र बनाएको थियो।

यसै क्रममा नेपाल नेत्रज्योति सङ्घ, सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पताल, सिबिएम, युरोपेली सङ्घ, स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंक तथा आन्तरिक स्रोतको सहयोगमा आधुनिक अस्पताल भवन निर्माण गरियो। सन् २०११ नोभेम्बर १५ मा तत्कालीन राष्ट्रपति डा. रामवरण यादवले नयाँ भवनको शुभारम्भ गरेका थिए।

लहानमा सुरु भएको आँखा उपचार सेवाको अनुभव र संस्थागत सहकार्यले विराटनगरमा थप क्षमतासहितको सेवा विस्तार गर्न सहयोग पुर्‍यायो। एउटा अस्पतालमा बढेको बिरामीको चाप व्यवस्थापन गर्ने प्रयासबाट सुरु भएको विस्तारले पूर्वी नेपालका नागरिकका लागि उपचारका थप अवसर सिर्जना गर्‍यो।

अस्पतालको सेवासँगै समुदायसम्म पहुँच

लहान र विराटनगरमा आँखा अस्पताल स्थापना हुनुको महत्व भवन र शय्याको सङ्ख्यामा मात्र सीमित छैन। अस्पतालसम्म पुग्न कठिन हुने ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकलाई समेत उपचारको दायरामा ल्याउने प्रयास यस विकासक्रमको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

लहान आँखा तथा कान स्वास्थ्य प्रणालीले अस्पतालमा आउने बिरामीको उपचारसँगै समुदायस्तरमा सेवा विस्तार गर्न भूमिका खेलेको छ। सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पताल, विराटनगर आँखा अस्पताल, आँखा उपचार केन्द्र तथा समुदायमा आधारित कार्यक्रममार्फत आँखा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गरिएको छ।

निःशुल्क आँखा परीक्षण तथा शल्यक्रिया शिविर, विद्यालयमा बालबालिकाको दृष्टि परीक्षण, घरदैलो कार्यक्रम र जनचेतनामूलक गतिविधिले समुदायमा आँखासम्बन्धी समस्या पहिचान गर्न सहयोग पुर्‍याएका छन्। उपचार आवश्यक भएका बिरामीलाई अस्पतालसम्म जोड्ने प्रयास पनि यस्ता कार्यक्रमको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।

विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने, अस्पतालसम्म पुग्न कठिनाइ हुने वा आर्थिक अभावका कारण उपचारबाट वञ्चित हुन सक्ने नागरिकका लागि समुदायस्तरका कार्यक्रम उपयोगी बनेका छन्। अस्पतालको क्षमता विस्तारसँगै उपचार सेवाको वास्तविक पहुँच बढाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

आँखा उपचार सेवाको प्रभाव भवन र शय्याको सङ्ख्याले मात्र मापन गर्न सकिँदैन। बिरामीले सहज रूपमा उपचार पाउनु, आर्थिक अभावका कारण उपचार रोक्न नपर्नु र दुर्गम क्षेत्रका नागरिकसम्म सेवा पुग्नु नै संस्थागत विकासका महत्वपूर्ण सूचक हुन्।

तथ्याङ्कमा देखिएको सेवाको विस्तार

नेपाल नेत्रज्योति सङ्घको विवरणअनुसार लहान आँखा तथा कान स्वास्थ्य प्रणालीअन्तर्गतका संस्थाहरूले अस्पतालमा आधारित उपचार र समुदायस्तरीय कार्यक्रममार्फत आँखा तथा कान स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्दै आएका छन्।

सन् २०२५ को तथ्याङ्कअनुसार यस प्रणालीअन्तर्गत १४ लाख ३१ हजार २८८ जनालाई बहिरङ्ग सेवा (ओपीडी) मार्फत आँखा परीक्षण सेवा प्रदान गरिएको थियो। सोही वर्ष एक लाख ३२ हजार २१३ वटा शल्यक्रिया गरिएको थियो भने एक लाख ३३ हजार ३१६ जनाले चस्मा प्राप्त गरेका थिए।

स्थापनाकालदेखि सन् २०२५ सम्ममा यस प्रणालीअन्तर्गत एक करोड ६६ लाख ३१ हजार ९५० जनालाई आँखा परीक्षण सेवा प्रदान गरिएको छ। यस अवधिमा २४ लाख ९९ हजार ८९३ वटा शल्यक्रिया गरिएको विवरणमा उल्लेख छ।

यी तथ्याङ्कले आँखा उपचार सेवाको विस्तार र ठूलो सङ्ख्यामा आएका बिरामीको उपचारमा अस्पतालहरूले निर्वाह गरेको भूमिकालाई देखाउँछन्। तर, यस्ता उपलब्धिको वास्तविक महत्व सङ्ख्यामा मात्र सीमित छैन। उपचारका कारण मानिसले आफ्नो दृष्टि जोगाउन, दैनिक जीवनमा आत्मनिर्भर रहन र परिवार तथा समाजमा सक्रिय सहभागिता जनाउन पाउनु यसको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

दृष्टि जोगाउने अभियानसँगै स्थानीय विकास

आँखाको उपचारले व्यक्तिको दृष्टि जोगाउने मात्र होइन, उसको आत्मनिर्भरता, परिवारको जीवनयापन र सामाजिक सहभागितामा समेत प्रभाव पार्छ। दृष्टिसम्बन्धी समस्याका कारण काम गर्न नसक्ने वा दैनिक गतिविधिमा अरूको सहयोग लिनुपर्ने अवस्थाबाट व्यक्तिलाई बाहिर निकाल्न समयमै उपलब्ध हुने उपचार सेवाले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पताल र विराटनगर आँखा अस्पतालको विकाससँगै उपचारका लागि भारतका विभिन्न सहर पुग्नुपर्ने बाध्यता धेरै हदसम्म कम भएको छ। अहिले यी अस्पतालमा नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट मात्र नभई भारत र बङ्गलादेशबाट समेत बिरामी उपचारका लागि आउने गरेका छन्।

अस्पतालमा बिरामी र उनीहरूका आफन्तको आवागमन बढेसँगै आसपासका क्षेत्रमा आर्थिक तथा व्यावसायिक गतिविधि पनि विस्तार भएका छन्। होटल, भोजनालय, यातायात सेवा, औषधि पसल र अन्य स्थानीय व्यवसायले यसबाट अवसर पाएका छन्। बिरामी तथा आफन्तको आवागमनसँग जोडिएका आवश्यकताले स्थानीय बजारलाई समेत चलायमान बनाउन सहयोग गरेको छ।

यस अर्थमा आँखा उपचार सेवाको विस्तार स्वास्थ्य क्षेत्रमा भएको उपलब्धि मात्र होइन, अस्पताल रहेको क्षेत्रको आर्थिक गतिविधि र स्थानीय विकाससँग पनि जोडिएको छ। स्वास्थ्य संस्था विकास हुँदा त्यससँग सम्बन्धित सेवा तथा व्यवसायमा अवसर सिर्जना हुन सक्छ भन्ने उदाहरण लहान र विराटनगरको विकासक्रमले प्रस्तुत गरेको छ।

उपलब्धिलाई दिगो बनाउने चुनौती

लहानमा १२ शय्याको उपचार केन्द्रबाट सुरु भएको यात्रा विराटनगरसम्म विस्तार हुनुमा स्थानीय समुदायको जग्गादान, अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, नेपाल नेत्रज्योति सङ्घको संस्थागत पहल तथा स्वास्थ्यकर्मी र अन्य कर्मचारीको योगदान जोडिएको छ। यी सबै पक्षको सहकार्यले एउटा स्थानीय प्रयासलाई दीर्घकालीन संस्थागत स्वरूप दिन सम्भव बनायो।

तर, विगतका उपलब्धिलाई सम्झनु मात्र पर्याप्त छैन। बढ्दो बिरामीको चापअनुसार सेवाको गुणस्तर कायम राख्नु, दक्ष जनशक्ति व्यवस्थापन गर्नु, प्रविधिको विकाससँगै उपचार प्रणालीलाई अद्यावधिक बनाउनु र आर्थिक तथा भौगोलिक कारणले उपचारबाट वञ्चित हुने नागरिकसम्म सेवा पुर्‍याउनु अहिलेका महत्वपूर्ण आवश्यकता हुन्।

आँखा स्वास्थ्य सेवा सर्वसुलभ बनाउने लक्ष्य त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छ, जब कुनै पनि नागरिकले आर्थिक अभाव, लामो दूरी वा पर्याप्त जानकारीको कमीका कारण उपचारको अवसर गुमाउनुपर्दैन।

लहानदेखि विराटनगरसम्मको यो यात्रा दुई अस्पतालको इतिहास मात्र होइन। यो स्थानीय प्रयासले कसरी संस्थागत रूप लिन सक्छ, सहकार्यले कसरी स्वास्थ्य सेवाको दायरा विस्तार गर्न सक्छ र उपचार सेवाले कसरी समुदायको जीवन तथा स्थानीय विकासमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ भन्ने उदाहरण पनि हो।

अब यस यात्राको निरन्तरता सेवाको पहुँच, गुणस्तर र समावेशितालाई अझ सुदृढ बनाउँदै प्रत्येक नागरिकको दृष्टि जोगाउने लक्ष्यतर्फ अघि बढ्नुमा निर्भर हुनेछ।