दसैँको रौनकसँगै हराउँदै रातो माटो र कमेरोको संस्कृति

लमजुङ । कुनै समय दसैँ नजिकिएसँगै लमजुङका गाउँबस्ती रातो माटो र कमेरोले रङ्गिन्थे। घरका भित्ता पोत्ने, ढोका–झ्याल रङ्गाउने र बाटोघाटो सफा गर्ने चटारो हुन्थ्यो। गाउँलेहरू मिलेर माटो खोज्न जाने र एकअर्काको घर पोत्न सघाउने चलन थियो। तर, आधुनिक घर निर्माण र बदलिँदो जीवनशैलीसँगै दसैँको रौनक जोडिएको यो परम्परा अहिले हराउँदै गएको छ।

Watch On

सिमेन्टले प्लास्टर गरिएका र बजारमा पाइने आधुनिक रङ लगाइएका घर बढेसँगै रातो माटो र कमेरोले घर पोत्ने चलन विरलै देखिन थालेको स्थानीय बताउँछन्। कुनै समय दसैँको तयारीसँगै गाउँमा देखिने चहलपहल र आपसी सहयोगको अभ्यास अहिले कमजोर बनेको छ।

बेँसीसहर नगरपालिका–११, चितीका ७२ वर्षीय हरिकृष्ण तिवारीलाई दसैँअघि गाउँमा हुने पुरानो चहलपहल अझै सम्झना छ। उनका अनुसार पहिले गाउँलेहरू आधा घण्टादेखि एक घण्टासम्म पैदल हिँडेर जङ्गलनजिकका ठाउँमा पुग्थे र घर पोत्न रातो माटो खनेर ल्याउँथे। त्यसपछि घरका भित्ता रातो माटो र कमेरोले पोत्ने, ढोका–झ्यालमा कालो रङ लगाउने तथा बाटोघाटो सफा गर्ने गरिन्थ्यो।

घर पोत्ने काम घरधनीको मात्रै जिम्मेवारी हुँदैनथ्यो। गाउँलेहरू मिलेर माटो ल्याउने र एकअर्काको घर पोत्न सघाउँथे। वृद्धवृद्धा मात्रै रहेका वा आफैँले घर पोत्न नसक्ने परिवारलाई छिमेकीले माटो ल्याइदिने र आवश्यक सामग्री जुटाउन सहयोग गर्ने चलन थियो।

तर, रोजगारी र अन्य अवसरको खोजीमा परिवारका सदस्य गाउँबाहिर जाने क्रम बढेसँगै गाउँको पुरानो चहलपहल घटेको तिवारी बताउँछन्। कतिपय घर खाली छन् भने कतिपयमा वृद्धवृद्धा मात्रै बस्छन्। यसले सामूहिक रूपमा गरिने काम र आपसी सहयोगको परम्परामा पनि असर परेको उनको अनुभव छ।

तिवारीको आफ्नै घरमा पनि यो परिवर्तन देखिएको छ। उनका अनुसार २०७२ सालको भूकम्पअघि उनको घर परम्परागत शैलीको थियो र त्यसमा रातो माटो तथा कमेरो पोत्ने गरिन्थ्यो। भूकम्पपछि नयाँ घर निर्माण गर्दा पुरानो बनावट कायम रहेन। त्यसैले अहिले पहिलेझैँ घर पोत्ने अवस्था छैन।

दोर्दी गाउँपालिका–४, नौथरसेराका लक्ष्मण गुरुङ पनि पुराना घरको सङ्ख्या घट्नु र नयाँ घरमा सिमेन्ट तथा बालुवाको प्रयोग बढ्नुले यो परम्परा कमजोर भएको बताउँछन्। पहिले गाउँका धेरैजसो घर रातो माटो र कमेरोले पोतिने गरे पनि अहिले पुराना घरमा समेत सिमेन्टको प्लास्टर गर्ने चलन बढेको उनको भनाइ छ।

यद्यपि, बेँसीसहर नगरपालिका–३, गाउँसहरका केही घरमा यो परम्परा अझै कायम छ। लमजुङ दरबारनजिकै रहेको गाउँसहरका केही स्थानीयले परम्परागत शैलीमा घर पोतेर बस्ती सफा र आकर्षक राख्ने अभ्यासलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्।

स्थानीय सुरेश श्रेष्ठका अनुसार गाउँसहरका केही घरमा अझै रातो माटो र कमेरोले पोत्ने गरिन्छ। तर, आधुनिक घर निर्माण बढ्दै जानु र पुराना घर भत्काएर नयाँ संरचना बनाउने क्रमले यो परम्परा पनि क्रमशः हराउने जोखिम बढेको उनी बताउँछन्।

रातो माटो र कमेरोले घर पोत्ने चलन घर सजाउने तरिका मात्रै थिएन। यसमा स्थानीय स्रोतसाधनको प्रयोग, परम्परागत सीप र छरछिमेकबीचको सहकार्य जोडिएको थियो। दसैँअघि गाउँलेहरू मिलेर गर्ने यस्ता कामले सामूहिकता र आपसी सहयोगलाई बलियो बनाउँथे।

बदलिँदो ग्रामीण जीवनशैलीसँगै यो अभ्यास कमजोर हुँदा गाउँका भित्ताबाट रातो माटो र कमेरोको रङ मात्रै हराएको छैन, चाडपर्वका बेला मिलेर काम गर्ने पुरानो परम्परा पनि ओझेलमा पर्दै गएको छ।