छठको दोस्रो दिन आज ‘खरना’

महोत्तरी । मिथिलाञ्चलसहित तराई–मधेसमा छठ पर्वको उल्लास छाएको छ। चार दिनसम्म मनाइने छठ पर्वको दोस्रो दिन आज शनिबार व्रतालुले ‘खरना’ विधि गर्दैछन्।

Watch On

पर्वको पहिलो दिन शुक्रबार ‘नहाय–खाय’ विधि पूरा गरेका व्रतालुले आज बिहान पवित्र स्नान गरी दिनभर निराहार उपवास बस्नेछन्। साँझ सूर्यास्तपछि चन्द्रदर्शन गरेर कुलदेवता र छठी मातालाई सख्खरमा पकाइएको खीर चढाएपछि प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने परम्परा छ। यही विधिलाई मैथिली भाषामा ‘खरना’ भनिन्छ।

खरनाका लागि नयाँ माटोको चुलो र भाँडामा सख्खर, दूध तथा स्थानीय जातको धानको चामल मिसाएर खीर पकाइन्छ। केराको पातमा राखेर छठी मातालाई चढाइने उक्त प्रसाद व्रतालुका साथै परिवारका अन्य सदस्यले पनि ग्रहण गर्छन्।

मिथिलामा छठलाई लोकआस्थाको महापर्व मानिन्छ। श्रद्धा, निष्ठा, समर्पण र आत्मशुद्धिलाई यस पर्वको मुख्य विशेषता मानिन्छ। खरनाको दिन दिनभर उपवास बसेर साँझ चन्द्रदर्शनपछि प्रसाद ग्रहण गरेसँगै व्रतालुले कठिन निराहार व्रतको तयारी गर्छन्।

पर्वको तेस्रो दिन आइतबार व्रतालुले निराहार व्रत बसेर साँझ जलाशय तथा नदी किनारमा बनाइएका घाटमा पुगेर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिनेछन्। कम्मरसम्म पानीमा डुबेर सूर्यलाई अर्घ्य दिने यस विधिलाई मिथिलामा ‘सझुका अरख’ वा ‘सझियाघाट’ भनिन्छ।

त्यसैगरी, चौथो दिन सोमबार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई दोस्रो अर्घ्य दिएपछि छठ पर्व सम्पन्न हुनेछ। उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने विधिलाई ‘भोरका अरख’ वा ‘पारन’ भनिन्छ।

अर्घ्य दिँदा जटासहितको नरिवल, ठकुवा, भुसुवा, केरालगायत फलफूल र पर्वका लागि तयार पारिएका मिष्टान्न परिकार सूर्यदेवलाई चढाउने चलन छ। छठका प्रसाद इष्टमित्रलाई घरमै बोलाएर खुवाउने तथा आफन्त र नातेदारकहाँ पुर्‍याउने परम्परा पनि छ।

छठका लागि बनाइने ठकुवा, भुसुवालगायत परिकार ढिकी–जाँतोमा कुटिएको र पिसिएको पिठोबाट तयार गरिन्छ। पूजाका लागि जलाशय किनारमा आकर्षक घाट निर्माण गरी सजाउने गरिन्छ।

केही वर्षअघिसम्म मधेसी हिन्दू समुदायमा बढी प्रचलित छठ पर्व पछिल्लो समय पहाडी हिन्दू समुदायले पनि उत्साहपूर्वक मनाउन थालेका छन्। मिथिलामा इस्लाम धर्मावलम्बीले समेत व्रतालुलाई आफ्नो भाकल सूर्यदेवसमक्ष पुर्‍याइदिन अनुरोध गर्ने गरेको पाइन्छ।

सबै धर्म, संस्कृति र जातजातिको सहभागिता बढ्दै जाँदा छठ मिथिलाको साझा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा विकसित हुँदै गएको भङ्गाहा–५ सीतापुरस्थित माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक मनोहरप्रसाद यादव बताउँछन्। यही साझा लोकआस्थाका कारण छठलाई मिथिलाको लोकआस्थाको महापर्व भन्ने गरिएको उनको भनाइ छ।