५०० किलोवाटबाट सुरु भएको नेपालको विद्युत् यात्रा (तस्बिरकथा)

काठमाडौं । नेपालमा विद्युत् उत्पादन सुरु भएको एक शताब्दीभन्दा बढी भइसक्दा देशको विद्युत् उत्पादन क्षमता हजारौँ मेगावाट पुगेको छ। तर नेपालको आधुनिक ऊर्जा यात्राको पहिलो अध्याय लेखेको फर्पिङ जलविद्युत् केन्द्र भने संरक्षणको अभावमा जीर्ण बन्दै गएको छ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले सोमबार आफ्नो स्थापनाको ४१औँ वार्षिकोत्सव मनाउँदैछ। प्राधिकरणको स्थापना हुनुभन्दा धेरैअघि नै नेपालमा विद्युत् उत्पादन सुरु भइसकेको थियो। आधुनिक नेपालको विद्युत् यात्राको पहिलो अध्याय भने फर्पिङ जलविद्युत् आयोजनाबाट सुरु भएको थियो।

Watch On

दक्षिणकाली नगरपालिका–१, फर्पिङमा रहेको फर्पिङ जलविद्युत् केन्द्र नेपालको पहिलो तथा दक्षिण एसियाकै दोस्रो जलविद्युत् आयोजना मानिन्छ। तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर जबराको पहलमा निर्माण सुरु भएको आयोजना विसं १९६८ जेठ ९ गते औपचारिक रूपमा सञ्चालनमा आएको थियो।

करिब चार वर्ष लगाएर निर्माण गरिएको आयोजनामा २५०–२५० किलोवाट क्षमताका दुई टर्बाइन जडान गरिएका थिए। ती दुई टर्बाइनबाट कुल ५०० किलोवाट विद्युत् उत्पादन हुन्थ्यो।

त्यतिबेला नेपालमा सडक तथा आधुनिक यातायातको सुविधा थिएन। आयोजनाका लागि आवश्यक उपकरण बेलायत तथा युरोपबाट कलकत्ता हुँदै नेपाल ल्याइएको थियो। त्यसपछि भरिया, खच्चड र डोकोको सहायताले ती उपकरण फर्पिङसम्म पुर्‍याइएको थियो।

साना तीन खोल्सा तथा मुहानको पानी संकलन गरी आयोजना सञ्चालन गरिएको थियो। उत्पादन भएको विद्युत् तत्कालीन दरबार, राणा परिवार, सरकारी कार्यालय तथा काठमाडौंका केही क्षेत्रमा वितरण गरिएको थियो। यही आयोजनाबाट काठमाडौं उपत्यकाले पहिलोपटक विद्युत्को उज्यालो देखेको थियो।

फर्पिङबाट उत्पादित विद्युत्लाई त्यतिबेला ‘चन्द्रज्योति’ नाम दिइएको थियो। एक सय वर्षभन्दा बढीअघि ५०० किलोवाट विद्युत् उत्पादन आफैंमा ठूलो उपलब्धि थियो।

छिमेकी भारतमा सन् १८९७ मा दार्जिलिङको सिद्रापोङ जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा आएको थियो। त्यसको केही वर्षपछि फर्पिङ आयोजना सञ्चालनमा आएको हो।

५०० किलोवाटबाट हजारौँ मेगावाटसम्म

फर्पिङबाट सुरु भएको नेपालको विद्युत् यात्राले पछिल्ला दशकमा ठूलो फड्को मारेको छ। कुलेखानी, त्रिशूली, देवीघाट, मर्स्याङ्दी, कालीगण्डकी ‘ए’, मध्य मर्स्याङ्दीलगायत आयोजना हुँदै माथिल्लो तामाकोशीसम्म आइपुग्दा नेपालको विद्युत् प्रणालीको क्षमता हजारौँ मेगावाट पुगेको छ।

नेपाल विद्युत् विकास विभागका विवरणअनुसार एक मेगावाटभन्दा माथिका सयौँ जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा छन्। निजी क्षेत्रबाट पनि जलविद्युत् आयोजना निर्माण हुने क्रम तीव्र छ।

स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था, नेपाल (इप्पान) का पछिल्ला विवरणअनुसार अहिले २०५ वटा जलविद्युत् आयोजनाबाट करिब ३ हजार ७६३ मेगावाट र २५ वटा सौर्य आयोजनाबाट करिब १४२ मेगावाट विद्युत् उत्पादन भइरहेको छ। उद्योगका सह–उत्पादनसमेत जोड्दा सञ्चालनमा रहेका आयोजनाको कुल क्षमता करिब ३ हजार ९११ मेगावाट पुगेको छ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका सहायक कम्पनीमार्फत मात्रै माथिल्लो तामाकोशी ४५६ मेगावाट, रसुवागढी १११ मेगावाट, साञ्जेन ४२.५ मेगावाट, चिलिमे २२.१ मेगावाट र माथिल्लो साञ्जेन १४.८ मेगावाट गरी ६४६.४ मेगावाट क्षमता राष्ट्रिय प्रणालीमा जोडिएको छ।

४५६ मेगावाट क्षमताको माथिल्लो तामाकोशी हाल सञ्चालनमा रहेको नेपालको सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत् आयोजना हो।

देशमा विद्युत् उत्पादन बढाउने क्रमसँगै निर्माणाधीन तथा अध्ययनका चरणमा रहेका आयोजना पनि ठूलो संख्यामा छन्। विद्युत् विकास विभागका विवरणमा बडीगाड, भरभुङ, भेरी–२, चेरा–१ लगायत जलाशय तथा नदी प्रवाहमा आधारित विभिन्न आयोजना अध्ययनको चरणमा रहेका छन्।

यसरी फर्पिङमा ५०० किलोवाटबाट सुरु भएको नेपालको विद्युत् यात्रा अहिले हजारौँ मेगावाटको चरणमा पुगेको छ। तर यही यात्राको पहिलो पाइला भने संरक्षणको पर्खाइमा छ।

शतवार्षिकी स्मारक नै जीर्ण

फर्पिङ जलविद्युत् केन्द्रको सय वर्ष पुगेको अवसरमा विसं २०६७ मा शतवार्षिकी महोत्सव आयोजना गरिएको थियो। त्यसक्रममा केन्द्र परिसरमा शतवार्षिकी स्मारकसमेत निर्माण गरिएको थियो।

त्यसयता फर्पिङलाई संग्रहालय तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने घोषणा हुँदै आएको छ। तर संरक्षण र नियमित सरसफाइको अभावमा अहिले शतवार्षिकी स्मारक क्षेत्र नै जीर्ण देखिन्छ।

स्मारक क्षेत्र फोहोर, झारपात र घाँसले ढाकिएको छ। स्मारकसम्म पुग्ने बाटोसमेत घाँसले छोपिएको अवस्थामा छ। पर्यटक तथा अध्ययनकर्ताका लागि आकर्षणको केन्द्र बन्नुपर्ने ऐतिहासिक स्थल उपेक्षितजस्तो देखिन्छ।

केन्द्र परिसरमा रहेका तत्कालीन प्रशासनिक तथा आवासीय भवन, गोदाम, घोडा तबेलालगायत ऐतिहासिक संरचनासमेत उचित संरक्षणको अभावमा जीर्ण हुँदै गएका छन्। कतिपय संरचनाका इँटा तथा भग्नावशेष छरपस्ट अवस्थामा छन्।

यद्यपि केन्द्रमा रहेका पुराना मेसिन तथा टर्बाइन भने तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित अवस्थामा छन्। ती उपकरणले नेपालमा विद्युत् उत्पादनको सुरुवाती प्रविधिको इतिहास बोकेका छन्।

उत्पादन बन्द, पानीको उपयोग जारी

फर्पिङ जलविद्युत् केन्द्रबाट अहिले नियमित विद्युत् उत्पादन भइरहेको छैन। विद्युत् उत्पादनका लागि प्रयोग हुने पानी पछिल्लो समय खानेपानीका रूपमा प्रयोग हुन थालेपछि विद्युत् उत्पादन रोकिएको हो।

केन्द्रको पानी भैंसेपाटी, खोकना, बुङमती, छम्पी, जावलाखेल, कुपण्डोल, कुमारीपाटीलगायत ललितपुरका विभिन्न क्षेत्रमा वितरण हुँदै आएको उल्लेख छ।

विद्युत् उत्पादन बन्द भए पनि पुराना टर्बाइन, जेनेरेटर, नियन्त्रण प्रणालीलगायत उपकरण भने नेपालको प्रारम्भिक विद्युत् प्रविधिको इतिहासका महत्वपूर्ण प्रमाण हुन्।

त्यसैले फर्पिङलाई केवल बन्द विद्युत् आयोजना नभई अध्ययन, अनुसन्धान र नेपालको ऊर्जा इतिहासको जीवित दस्तावेजका रूपमा संरक्षण गर्नुपर्ने आवाज उठ्दै आएको छ।

ऊर्जा संग्रहालय बनाउने योजना अलपत्र

सरकार र नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले फर्पिङलाई ऊर्जा संग्रहालय, अनुसन्धान केन्द्र तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने योजना अघि सारेका छन्।

आयोजनाको स्वामित्वमा रहेको करिब ३२४ रोपनी जग्गालाई उपयोग गरी हरियाली पार्क, पुस्तकालय, बाल उद्यान, रेस्टुरेन्टलगायत संरचना निर्माण गर्ने गुरुयोजना पनि अघि बढाइएको छ।

तर गुरुयोजनाको कार्यान्वयन अपेक्षित गतिमा अघि बढ्न सकेको छैन।

पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि निर्माण गरिएको ‘डाइमन्ड जुब्ली पार्क’ पनि यही क्षेत्रको सम्भावनासँग जोडिएको छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक विद्युत् गृह, पुराना मेसिन तथा जलाशयलाई एकीकृत गरी व्यवस्थित पर्यटकीय गन्तव्य बनाउन सके फर्पिङ काठमाडौं उपत्यकाको महत्वपूर्ण ऊर्जा–पर्यटन केन्द्र बन्न सक्छ।

पहिलो विद्युत्गृह संरक्षण गर्नुपर्ने आवाज

एक शताब्दीभन्दा बढीअघि ५०० किलोवाट विद्युत् उत्पादन गरेर फर्पिङले नेपालमा आधुनिक ऊर्जा विकासको ढोका खोलेको थियो। त्यसपछि देशले हजारौँ मेगावाट विद्युत् उत्पादन क्षमतासम्मको यात्रा तय गरिसकेको छ। वर्षायाममा नेपालले भारततर्फ विद्युत् निर्यातसमेत गर्न थालेको छ।

तर हजारौँ मेगावाटको ऊर्जा विकासको चर्चा भइरहँदा त्यस यात्राको पहिलो अध्याय संरक्षणविहीन हुनु विडम्बनापूर्ण देखिन्छ।

फर्पिङका पुराना मेसिन, जलाशय, पाइपलाइन, प्रशासनिक भवन, आवासीय संरचना र शतवार्षिकी स्मारकलाई एकीकृत रूपमा संरक्षण गर्न सके यसले नेपालको विद्युत् इतिहास नयाँ पुस्तालाई बुझाउने महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको ४१औँ वार्षिकोत्सवका अवसरमा देशको विद्युत् उत्पादन यात्राको समीक्षा भइरहँदा फर्पिङले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाएको छ—हजारौँ मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने आधुनिक नेपालको आधारशिला बनेको ५०० किलोवाटको त्यो पहिलो विद्युत्गृहलाई हामीले कति सुरक्षित राख्न सकेका छौँ?

फर्पिङ अहिले विद्युत् उत्पादनको सक्रिय केन्द्र होइन। तर नेपालको ऊर्जा इतिहासको पहिलो उज्यालो बोकेको जीवित सम्पदा भने हो। त्यसैले यसको संरक्षण एउटा पुरानो विद्युत् गृह जोगाउने विषय मात्र नभई नेपालको आधुनिक ऊर्जा यात्राको इतिहास जोगाउने विषय पनि हो।