धार्मिक आस्था र किंवदन्तीले घेरिएको रसुवाको भैरवकुण्ड

रसुवा । गोसाइँकुण्ड क्षेत्रमा रहेका दर्जनौँ तालतलैयामध्ये भैरवकुण्ड धार्मिक मान्यता, किंवदन्ती र जनविश्वासका कारण विशिष्ट पहिचान बोकेको तीर्थस्थल हो। गोसाइँकुण्डलाई शुद्धता र आशीर्वादको प्रतीक मानिन्छ भने भैरवकुण्डलाई भय र निषेधसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

Watch On

समुद्री सतहबाट उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको मुख्य गोसाइँकुण्ड (छोकर) भन्दा तल र सरस्वतीकुण्ड (वाङ्लत्ती) भन्दा माथि भैरवकुण्ड अवस्थित छ। स्थानीय तामाङ समुदायले यसलाई ‘छोना’ अर्थात् कालोकुण्डका रूपमा चिन्ने गरेका छन्।

धार्मिक मान्यताअनुसार गोसाइँकुण्डमा स्नान गर्ने तीर्थयात्री भैरवकुण्डमा भने स्नान गर्दैनन्। गोसाइँकुण्डको परिक्रमा गरेर फर्किँदा भैरवकुण्डतर्फ फर्केर हेर्नसमेत नहुने जनविश्वास छ।

गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–५ की कार्यवाहक वडाध्यक्ष डोल्मा याङजेन तामाङका अनुसार तीर्थयात्रीले भैरवकुण्डलाई नहेरी र नस्नाई अगाडि बढ्ने परम्परा छ। यस परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आगन्तुकलाई जानकारी दिन सुरक्षित पदमार्ग निर्माण र सूचना पाटी राख्ने योजना वडा कार्यालयले बनाएको उनले बताइन्।

हिन्दू र बौद्ध धर्मसँग जोडिएका किंवदन्ती

भैरवकुण्डको उत्पत्तिबारे हिन्दू र बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित विभिन्न पौराणिक कथा र जनश्रुति प्रचलित छन्।

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार सत्ययुगमा भगवान् शिवले ब्रह्माको शिर छेदन गरेपछि लागेको दोष निवारण गर्न र शारीरिक कष्ट शान्त पार्न गोसाइँकुण्डभन्दा तल भैरवकुण्ड निर्माण गरी तपस्या गरेका थिए।

अर्को कथनअनुसार समुद्र मन्थनबाट निस्किएको विष सृष्टिको रक्षाका लागि महादेवले पिएका थिए। घाँटीमा अड्किएको विषको डाह सहन नसकेर उनको शरीरबाट बगेको पसिना जमेर भैरवकुण्ड बनेको विश्वास गरिन्छ। विषयुक्त पसिनाबाट कुण्ड बनेको मान्यताका कारण यहाँ विषालु नागको बास रहेको र पानी अशुद्ध भएको जनविश्वास छ।

बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित अर्को जनश्रुतिमा भने महादेवका दाजु ‘छोना’ ले भैरवकुण्ड निर्माण गरेको उल्लेख छ। रसुवाका लेखक फुर्पा तामाङद्वारा लिखित ‘जैविक विविधता संरक्षण, पर्यटन विकासमा धर्म–संस्कृति’ पुस्तकमा उल्लेख भएअनुसार स्वच्छ बासस्थानको खोजीमा निस्किएका दाजुभाइमध्ये दाजु छोनाले उपयुक्त स्थान भेटेपछि भाइलाई बिर्सिए।

दाजुको व्यवहारबाट क्रोधित महादेवले ‘मन कालो भएकाले तिमीले बनाएको कुण्ड पनि कालो होस्’ भनी श्राप दिएको कथन छ। यही श्रापका कारण छोनाले बनाएको कुण्ड कालोकुण्ड अर्थात् भैरवकुण्ड र महादेवले बनाएको कुण्ड सेतोकुण्ड अर्थात् गोसाइँकुण्ड कहलिएको जनविश्वास रहेको पुस्तकमा उल्लेख छ।

धुन्चेका स्थानीय तथा लामा गुरु रिन्जेन घलेका अनुसार बौद्ध र तामाङ परम्परामा गोसाइँकुण्डलाई ‘छोकर’ अर्थात् शुद्ध सेतो कुण्ड र भैरवकुण्डलाई ‘छोना’ अर्थात् कालोकुण्डका रूपमा बुझिन्छ। भैरवकुण्डमा क्रोध र विसर्जनको ऊर्जा रहने विश्वासका कारण त्यहाँ स्नान गर्न र फर्केर हेर्नसमेत निषेध गरिएको उनले बताए। यस्तो मान्यताले प्रकृति र धार्मिक आस्थाप्रतिको अनुशासनसमेत झल्काउने उनको भनाइ छ।

गोले थरको कुलपरम्परासँग पनि सम्बन्ध

भैरवकुण्डसँग तामाङ समुदायको गोले थरका मानिसको विशिष्ट कुलपरम्परा पनि जोडिएको छ।

पुख्र्यौली कथनअनुसार प्राचीनकालमा गोले थरका एक झाँक्री श्रीमतीसहित गोसाइँकुण्ड क्षेत्रमा पुगेका थिए। भैरवकुण्डमा रहेको विषालु नागलाई वशमा पार्ने उद्देश्यले उनले आफू कुण्डभित्र रहँदासम्म श्रीमतीलाई निरन्तर ढ्याङ्ग्रो बजाउन र अक्षता छरिरहन आग्रह गरे। त्यसपछि उनी नागसँग संघर्ष गर्न कुण्डभित्र पसे।

लामो संघर्षपछि नागलाई पराजित गरेर सतहमा आउन लाग्दा कुण्डको भयावह अवस्था देखेर उनकी श्रीमती आत्तिइन्। उनले ढ्याङ्ग्रो बजाउन र अक्षता छर्न छाडेर भागेपछि झाँक्रीको शक्ति कमजोर भएको र नागले बेरेर उनको ज्यान लिएको किंवदन्ती छ।

यही घटनाका कारण गोले थरका मानिसले आजसम्म भैरवकुण्ड र कतिपय अवस्थामा गोसाइँकुण्डसमेत नजाने परम्परा कायम राखेको जनविश्वास छ।

नागरिक समाज रसुवाका अध्यक्ष बाबुलाल तामाङका अनुसार गोले थरका मानिसले पुख्र्यौली कुलपरम्परालाई निरन्तरता दिँदै भैरवकुण्ड नजाने चलन अझै कायम राखेका छन्।

यस्ता मौखिक इतिहास, धार्मिक विश्वास र अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको दस्तावेजीकरण तथा संरक्षण गर्न सके रसुवाको धार्मिक र अध्ययन पर्यटन प्रवर्द्धनमा नयाँ आयाम थपिने उनको भनाइ छ।