नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै चीनमा इन्दिरा रानाको सम्बोधन : स्वस्थ वातावरण हरेक मानव अधिकारको जग हो

काठमाडौँ । पूर्वउपसभामुख एवं रास्वपा सांसद इन्दिरा राना मगरले स्वस्थ वातावरण हरेक मानव अधिकारको जग भएको बताएकी छिन् । 

नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै चीनमा आयोजित द २०२६ फोरम अन ग्लोबल ह्युमन राइट्स गभर्नेन्स विषयक विश्व सम्मेलनलाई सम्बोधन गर्दै सांसद रानाले भनिन्, 'स्वस्थ वातावरण विलासिता होइन, यो हरेक मानव अधिकारको जग हो । जीवन, स्वास्थ्य, पानी, खाना र शान्ति पनि मानव अधिकार हो ।' चीनले आयोजना गरेको हरित विकास र मानव अधिकार विषयक विश्व सम्मेलनमा नेपालका तर्फबाट रानालाई बोलाएको थियो । रानाले सामाजिक न्याय बिनाको हरित विकास केवल नारामा सीमित हुने बताइन् । 'यदि हामीले आदिवासी समुदायहरूलाई निष्कासन गर्दा रूखहरू रोप्यौं, यदि हामीले गाउँहरू पुनर्स्थापना नगरी बाँध बनायौं, यदि हामीले प्लास्टिक प्रतिबन्ध लगायौं तर अनौपचारिक फोहोर कामदारहरूलाई बेरोजगार छोड्यौं भने, हामीले मानव अधिकार संरक्षण गरेको ठहरिँदैन,' उनले भनिन् । 

Watch On

सांसद रानाले गरिब र सीमान्तकृत मानिसहरूलाई वातावरणीय ह्रासको लागि दोषी ठहराइने गरेको भन्दै तर तिनीहरू प्रायः प्रकृतिका सबैभन्दा बलियो रक्षक हुने गरेको स्मरण गराइन् । 'संरक्षण र विकास परियोजनाहरूले निर्णय लिने काममा मानिसहरूलाई समावेश गर्नुपर्छ र उनीहरूलाई आफ्नै स्रोतहरूमा नियन्त्रण दिनुपर्छ। यसले समुदायहरूलाई बाँच्नको लागि मात्र नभई फस्टाउनको लागि आवश्यक पर्ने कुराहरूमा पहुँच गर्ने अधिकार सुनिश्चित गर्दछ। साथै हामीले मानिसहरूलाई उनीहरूको वातावरणबाट आर्थिक रूपमा लाभ उठाउन अवसरहरू सिर्जना गर्नुपर्छ,' उनले भनिन् ।  

नेपालमा शुद्ध, प्राकृतिक र उच्च मूल्यवान जैविक र दिगो उत्पादनहरूमा विशाल सम्भावना रहेको भन्दै समुदायहरूलाई सहयोग गर्न, उत्पादनहरू बजारमा ल्याउन र उचित मूल्य प्राप्त गर्न लगानी आवश्यक रहेको औल्याइन् । 'यदि हामीले हरित विकाससँग जोडिएको दिगो जीविकोपार्जन प्रदान गर्न सक्छौं भने, नेपालको उज्ज्वल भविष्य छ,' उनले भनिन्, 'यद्यपि, हामीले गम्भीर चुनौतीहरूको पनि सामना गरिरहेका छौं। उद्योगको विस्तार, शहरीकरण र जनसंख्या वृद्धिसँगै प्रदूषण बढ्दै गएको छ। वायु र पानी प्रदूषण, र कमजोर फोहोर व्यवस्थापनले पारिस्थितिक प्रणाली र मानव स्वास्थ्य दुवैमा बढ्दो दबाब दिइरहेको छ ।'

सांसद रानाले विशेष गरी महिला र बालबालिकाहरू प्रभावित भइरहेको बताइन् । 'तिनीहरूले आफ्ना परिवारहरूको लागि इन्धन, पानी र स्रोतहरू सङ्कलन गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई वातावरणीय जोखिम र खतराहरूमा पर्दाफास हुन्छ। पुस्तादेखि प्रकृतिसँग मेलमिलापमा बसेका आदिवासी समुदायहरू, वातावरणीय क्षयीकरणमा कम योगदान पुर्‍याउने भए पनि प्रायः सबैभन्दा कमजोर हुन्छन्,' उनले भनिन् । 

सांसद रानाले जलवायु परिवर्तनले पहिले नै हिमालहरुमा दृश्यात्मक र खतरनाक प्रभावहरू पारिरहेको भन्दै पग्लिँदै गएको बरफको चुचुरो, हिमनदीहरू घट्दै गएको र मौसमको ढाँचामा परिवर्तनले बाढी, पहिरो र जीवन र जीविकोपार्जनलाई खतरामा पार्ने विपत्तिहरूको जोखिम बढाइरहेको बताइन् । 'नेपालले एक्लै यस्ता चुनौतीहरू समाधान गर्न सक्दैन। कारणहरू हाम्रो सीमाभन्दा बाहिर छन् । त्यसैले विश्वव्यापी संस्थाहरू र सरकारहरूले नेपाललाई हरित र लचिलो अर्थतन्त्र विकास गर्न सहयोग गर्न आवश्यक छ,' उनले भनिन् । 

रानाले समुदायलाई दिगो, हरित रोजगारीहरू प्रदान गर्न सक्नुपर्ने बताइन् । 'स्थानीय ज्ञानलाई महत्व दिने, वातावरणीय संरक्षणलाई समर्थन गर्ने र उचित आम्दानी सुनिश्चित गर्ने कामहरू भएपछि तब मानिसहरू आफ्नो समुदायमा सम्मान र उद्देश्यका साथ रहन सक्छन् र आफ्नो वातावरणको संरक्षकको रूपमा काम गर्न सक्छन्,' उनले भनिन् । 

यी जटिल चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न प्राविधिक आविष्कार र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको बढ्दो भूमिका रहेको भन्दै यी उपकरणहरूले रचनात्मक र प्रभावकारी समाधानहरू विकास गर्ने अवसरहरू प्रदान गर्ने बताइन् ।

'यद्यपि, हामीले समग्र दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ। यदि हामी नयाँ प्रविधिमा मात्र निर्भर छौं भने हामी विगतसँगको हाम्रो सम्बन्ध गुमाउने जोखिममा छौं । पुस्तादेखि विकसित उत्पादनका परम्परागत विधिहरू प्रायः वातावरणप्रति धेरै संवेदनशील थिए र प्रकृतिसँग मेल खाने काम गर्थे,' उनले भनिन् । हरेक विकासले हानि कम गर्न र स्थानीय जीविकोपार्जनको सुरक्षा गर्न पूर्ण वातावरणीय र सामाजिक प्रभाव मूल्याङ्कन समावेश गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो ।

वातावरणीय विनाशले सबैलाई असर गर्छ, तर यसले महिला, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू सहित सबैभन्दा कमजोर व्यक्तिहरूलाई सबैभन्दा बढी असर गर्ने भन्दै उनले विकास नीतिहरूले मानव र प्रकृति बीच सन्तुलन खोज्नुपर्ने बताइन् । 'हामीले हाम्रा परम्परा र समुदायहरूको रक्षा गर्नुपर्छ र वातावरणको मूल्यमा प्रगति नआओस् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्छ । किनभने अन्ततः हरियो विकास केवल प्रकृतिको संरक्षणको बारेमा होइन । यो न्यायको बारेमा हो । यो मर्यादाको बारेमा हो । र यो सबैलाई बाँच्नको लागि मात्र नभई फस्टाउने अवसर सुनिश्चित गर्ने बारेमा हो,' उनले भनिन् ।