जिउँदै पार्टी कार्यालय जान चाहन्थे गोपालमान

काठमाडौं । २०८३ साउन ६ गते । नेपाली कांग्रेसले ४४औं बिपी स्मृति दिवस मनाउँदै उनीप्रति भक्तिभाव प्रकट गरिरहेको थियो । संस्थापक नेता बिपी कोइराला २०३९ साल साउन ६ गते दिवंगत भएका थिए । सोही दिनको सम्झनामा कांग्रेसजन नममस्तक हुन्छन् । नेपालको राजनीतिमा बिपीको योगदानको स्मरण गर्दै श्रद्धाभाव प्रकट गर्छन् । 

यसपालि कांग्रेसले दुई समूहमा विभाजित भएर बिपीलाई सम्झियो । श्रद्धाको फूल  पनि अलगअलग चढायो ।

Watch On

६ गते बिहानै संस्थापन पक्षले ‘ग्रिन रन’को आयोजना गर्‍यो, लगत्तै जाउलाखेलमा जलवायु परिवर्तनका असर कम गर्ने उपायका बारेमा विमर्श गर्‍याे । 

दिउँसो कमलादीस्थित प्रज्ञा भवनको सभाकक्षमा इतर पक्षले सभा गर्‍यो । इतर पक्षको सभामा बिपीको सम्झना कम, संस्थापन पक्ष (सभापति गगन थापा) माथि प्रहार बढी भयो । राष्ट्रियताको रक्षाका लागि मेलमिलापको नीति अवलम्बन गर्ने नेता बिपी कोइरालाको स्मृति दिवसकै दिन इतर पक्षले पार्टी विभाजनको चेतावनी नै दियो । 

संस्थापनको ग्रिन रन होस् वा इतर पक्षको सभा, कुनै कार्यक्रममा कांग्रेसका पुराना नेता गोपालमान श्रेष्ठ सहभागी थिएनन् । 

बरु कुनै बेलाका आफ्नै सहकर्मी नेताहरुले पार्टी फोर्नेसम्मको धम्की दिइरहँदा गोपालमान श्रेष्ठ जाउलाखेलस्थित हेलियस अस्पतालको आईसीयूमा जीवन–मरणको दोसाँधमा थिए । उनको जिजीविषा पनि क्षीण बन्दै थियो ।

साउन ६ मा भनेका थिए– मलाई पार्टी कार्यालय लगिदिनू

विगत १० महिनादेखि प्यांक्रियाजको क्यान्सरबाट पीडित नेता गोपालमान श्रेष्ठको अनुहार मुर्झाउँदै गइरहेको थियो । उनको स्मृति र कान्ति दुवै क्षण बन्दै थिए । 

परिवारका सदस्यहरू, आफन्तहरू, पार्टीका नेता तथा कार्यकर्ताहरू अस्पताल पुग्थे र स्वास्थ्य लाभको कामना गर्थे । 

साउन ६ गते कांग्रेसका नेताहरू बिपी स्मृति दिवससँग सम्बन्धित कार्यक्रमले व्यस्त थिए । 

अस्पतालको शैय्यामा रहेका गोपालमानले पनि बिपीलाई सम्झिए । सँगै रहेका छोरा सम्पूर्ण श्रेष्ठलाई नजिकै बोलाएर सानो स्वरमा गोपालमानले भने– ‘मलाई पार्टी कार्यालय सानेपा लगिदिनू।’ 

बुवाले पार्टी कार्यालय लगिदिनू भने पनि लगिहाल्ने अवस्था थिएन । पार्टी कार्यालय जाने र बिपीको तस्बिरमा माल्र्यापण गर्ने गोपालमानको चाहना अधुरै रह्यो । उनै गोपालमानलाई सात दिनपछि, साउन १३ गते बिहान पार्टी कार्यालय लगियो, जतिबेला प्राणवायुले उनको शरीरलाई छोडिसकेको थियो । निचेष्ट थिए उनी ।

जिउँदै पार्टी कार्यालय जाने गोपालको धोको अधुरै रह्यो । 

आफ्नै सहकर्मी पुगेनन् सानेपा

साउन १३ गते, बिहान सबा नौ बजेतिर गोपालमान श्रेष्ठको पार्थिव शरीरलाई सानेपा पुर्‍याइयो । अन्तिम श्रद्धाञ्जलिका लागि प्रांगणमा राखियो । 

गोपालमान श्रेष्ठलाई कांग्रेसका नेता, कार्यकर्ताले त श्रद्धाञ्जलि दिए नै, अन्य दलका नेता कार्यकर्ता पनि श्रद्धा प्रकट गर्न सानेपा पुगे ।

सभापति गगनकुमार थापाले पार्टीको चारतारे झण्डा ओढाएर श्रद्धाञ्जलि अर्पण गरे । गोपालमानले यही चार तारे झण्डाको रक्षाका लागि सात दशक संघर्ष गरेका थिए । 

रास्वपा सभापति रवि लामिछाने, नेकपा संयोजक पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड, एमाले नेता प्रदीप ज्ञवालीसहित विभिन्न दलका नेता पनि सानेपा पुगेर गोपालमानलाई श्रद्धाञ्जलि अर्पण गरे । 
तर, गोपालमानलाई श्रद्धाञ्जलि दिन कांग्रेस इतरपक्षका नेताहरू सानेपा पुगेनन् । 

निवर्तमान कार्यवाहक सभापति पूर्णबहादुर खड्का, पूर्वमहामन्त्रीहरू शशांक कोइराला, विजयकुमार गच्छदार, कृष्णप्रसाद सिटौला, विमलेन्द्र निधि अनि नेताहरू प्रकाशशरण महत, शेखर कोइराला, एनपी साउद लगायत कोही पनि सानेपामा देखिएनन् । 

गत पुसमा सम्पन्न विशेष महाधिवेशनले गगन थापाको नेतृत्वमा नयाँ केन्द्रीय समिति चयन गर्‍यो । निर्वाचन आयोगले मान्यता दिँदासम्म खड्का पक्षका नेताहरुले सानेपा छाडेका थिएनन्, जब सर्वोच्चले नै आधिकारिता थमायो, त्यसपछि विशेष महाधिवेशनमा सहभागी नभएका नेताहरूले सानेपा छाडे । त्यसयता उनीहरू सानेपा पुगेकै छैनन् ।

सानेपा नपुगेकोमा प्रश्न आउला भनेर इतरपक्षका केही नेता बिहानै सानेपास्थित निवासमा पुगे । अस्पतालबाट पार्थिव शरीर निवासमा लगेलगत्तै शशांक, प्रकाशरण, एनपी, दीपक खड्कालगायत केही नेता पुगेर श्रद्धाञ्जलि दिए र फर्किए । 

अरू बेला त पुगेनन्, आज गोपालमानलाई श्रद्धाञ्जलि दिनसमेत उनीहरू सानेपा जान उचित ठानेन् ।

इतर पक्ष सानेपासँग मात्रै टाढिएको छैन, गोपालमानसँग पनि टाढिएको थियो । 

त्यसपछि तोडियो देउवा–गोपालमान सम्बन्ध 

गोपालमान श्रेष्ठ साढे तीन दशक शेरबहादुर देउवा पक्षका नेता भनेर चिनिए । पहिले गणेशमान सिंह र कृष्णप्रसाद भट्टराईसँग निकट थिए, पछि सम्बन्धको त्यही लहरो देउवासँग गाँसियो । 

२०४८ सालमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाको मन्त्रिपरिषदकै एक सदस्य थिए– गोपालमान । कोइरालाले केही मन्त्री हटाउँदा गोपालमान पनि परे । गोपालमानसमेतलाई हटाएकोमा गणेशमानले सार्वजनिक रूपमा नै कोइरालाको आलोचना गरेका थिए । 

स्याङ्जाका गोपालमानले, स्याङ्जामा मात्रै नभई तत्कालीन गण्डकी अञ्चलमै कोइराला विरोधी खेमाको नेतृत्व गरे । यतिसम्मकि, त्यतिबेला स्याङ्जामा एउटा नारा नै बनेको थियो– ‘काठमाडौँमा गणेशमान, स्याङ्जामा गोपालमान ।’ 

२०५९ असारमा, जब कांग्रेस फुट्यो, गोपालमान देउवा पक्षमा लागे । देउवा सभापति हुँदा उनी उपसभापति थिए । शाही ‘कू’ पछि देउवा जेल परेपछि त गोपालमान नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) को कार्यबाहक सभापति बने ।

गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा तत्कालीन सात दलले २०६२/०६३ को जनआन्दोलन गर्दा एउटा पार्टीको कमाण्ड गोपालमानले नै सम्हालेका थिए । 

लोकतन्त्र बहालीपछि नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेस प्रजातान्त्रिकबीच एकीकरण भयो । देउवा वरिष्ठ नेता बने, गोपालमान उपसभापति । 

कांग्रेसका बाह्रौं, तेह्रौं र चौधौं महाधिवेशनमा पनि गोपालमान देउवाको पक्षमै रहे । चौधौं महाधिवेशनमा त सभापतिमा देउवाको प्रस्तावक गोपालमान नै थिए । 

तर, महाधिवेशनपछि देउवासँग गोपालमानको सम्बन्धमा खटपट देखिन थाल्यो । जब पन्ध्रौं महाधिवेशनको चर्चा र तयारी सुरु भयो, त्यसपछि त सतहमै देखिन थाल्यो । केन्द्रीय समिति बैठकमा समेत गोपालमानले थुप्रै पटक देउवाको आलोचना गरेका थिए । 

गोपालमानको चाहना थियो– अब देउवाले अनुभव र नेतृत्व शैलीका हिसाबले पनि आफूलाई अगाडि सार्नुपर्छ । देउवाले कुनै संकेत गरेनन् । 

जेनजी आन्दोलनपछि कांग्रेसमा विशेष महाधिवेशनको माग लिखित रुपमा नै केन्द्रीय समितिमा पेश भयो । 

गोपालमान विशेष महाधिवेशनको पक्षमा उभिए । उनको यही निर्णयपछि देउवा पक्षका नेताहरुको समूहबाट गोपालमान अलग भए । 

भृकुटीमण्डपमा आयोजित विशेष महाधिवेशनमा गोपालमान सहभागी भए, भाषण गरे । र, अब युवाहरुको समय आएको उद्घोष गरे । यसले देउवा र उनीपक्षका नेताहरुलाई गोपालमानसँग थप चिढ्यायो ।

विशेष महाधिवेशनले गगनलाई सभापति र विश्वप्रकाशलाई उपसभापतिसहित पदाधिकारी छान्दा गोपालमान पहिलो नम्बरका केन्द्रीय सदस्य थिए । 

केन्द्रीय सदस्य भए पनि गगन, विश्वले गोपालमानलाई अभिभावक र आफ्नो नेता मान्दै आएका थिए । साउन ७ गते, बिपी स्मृति दिवसकै अवसरमा कांग्रेसले राष्ट्रिय सभागृहमा आयोजना गरेको सभामा सभापति गगनकुमार थापाले गोपालमानलाई पार्टीको वरिष्ठ नेता घोषणा गरे । 

घोषणा गर्नुअघि नै गगनले यसबारेमा गोपालमानलाई जानकारी गराइसकेका थिए । अस्पतालको शैय्याबाटै गोपालमानले गगनलाई धन्यवाद दिएका थिए । गोपालमानले वरिष्ठ नेताको सम्मान त पाए, वरिष्ठ नेताको रुपमा पार्टी कार्यालय टेक्न पाएनन् । संरचनामा सम्बोधन गर्न पनि पाएनन् । 

नेपाली कांग्रेसको विधानमा वरिष्ठ नेताको व्यवस्था छैन । वरिष्ठ नेता राख्ने प्रचलन पनि नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेस प्रजातान्त्रिकबीचको एकतापछि सुरु भएको हो । त्यतिबेला गिरिजाप्रसाद कोइराला सभापति हुँदा शेरबहादुर देउवालाई वरिष्ठ नेता भनियो । 

बाह्रौं महाधिवेशनमा सुशील कोइराला सभापति चुनिए, देउवा पराजित भए । त्यसपछि पनि देउवा वरिष्ठ नेताकै रूपमा रहे । तेह्रौं महाधिवेशनमा त देउवा सभापति नै चुनिए । त्यसपछि कुनै पनि नेता विशेषलाई वरिष्ठ नेता भन्न छाडियो । 

देउवापछि वरिष्ठ नेताको पद र सम्मान पाउने नेता गोपालमान नै हुन् । 

२०४८ सालयता, गोपालमान चार पटक सांसद बने, पटक पटक मन्त्री बने, उपप्रधानमन्त्री पनि बने । कांग्रेस प्रजातान्त्रिकको त कार्यबाहक सभापति नै बने । कांग्रेसमै एकीकरण भएपछि पनि उपसभापति बने । अब उनी बन्न बाँकी पार्टीको सभापति र प्रधानमन्त्री मात्रै बाँकी थियो । 

७९ वर्षको उमेरसम्म पनि उनी सक्रिय नै थिए । तर, रोगका लागि उनको सक्रियता र साहसको केही जोड चलेन । तैपनि १० महिनासम्म त संघर्ष गरेकै थिए । अन्तिममा रोगले जित्यो, गोपालमानले हारे । 
बाल्यकालमै बिपी र गणेशमानको समिपमा पुगेका गोपालमानले जीवनभर लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गरे । पटक पटक गरी ६ वर्ष त जेल नै बसे ।

काठमाडौंमा नेताहरू कहिले कुन गुटमा त कहिले कुन गुटमा हुन्छन् । यसमा गोपालमान पनि अछुतो रहेनन् । तर, स्याङ्जामा गोपालमान सर्वमान्य नेता थिए । 

कांग्रेसका नेता, कार्यकर्ताले मात्रै होइन, अन्य पार्टीका नेता कार्यकर्ताले समेत गोपालमानलाई अभिभावक मान्थे । 

राजनीतिमा उदाएका पछिल्ला पुस्ताले त उनलाई काका भन्थे । गोपालमान काका । त्यसैले त धेरैले आफ्नो सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्– अल बिदा गोपालमान काका ।