कांग्रेसमा पुस्तान्तरण, संस्थागत सुधार र आन्तरिक लोकतन्त्रको संघर्ष

नेपाली कांग्रेसको राजनीतिक इतिहास मूलभूत रूपमा एउटा वैचारिक विरोधाभासबाट गुज्रिएको छ। वि.सं. २००६–२००७ को क्रान्तिका क्रममा बी.पी. कोइराला र कृष्णप्रसाद भट्टराई जस्ता आदर्शवादी युवाहरूद्वारा स्थापित यस दलले तत्कालीन क्रान्तिकारी युवा ऊर्जाकै बलमा शताब्दीऔँ लामो जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य गरेको थियो। तर, लोकतन्त्र पुनर्स्थापनापछिका दशकहरूमा यो गतिशील आन्दोलन बिस्तारै शीर्ष नेतृत्वको एकाधिकार र जेष्ठतामा आधारित ‘संरक्षक–संरक्षित’  सम्बन्धमा परिणत हुन पुग्यो, जहाँ सार्वजनिक पद र पार्टी नेतृत्वलाई संस्थागत उत्तराधिकारका रूपमा ग्रहण गरियो। वर्तमान समयमा जनविश्वासको गम्भीर सङ्कप, परम्परागत दलीय संरचनाप्रतिको जनअसन्तोष र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदय भइरहेको परिवेशमा नेपालको यो सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक दल अस्तित्वको सङ्कटपूर्ण मोडमा उभिएको छ।

Watch On

आधुनिक नेपाली राजनीतिको मुख्य प्रतिस्पर्धा अब केबल दलीय सीमाभित्र मात्र सीमित छैन, यो त स्वयं नेपाली कांग्रेसभित्रै केन्द्रित भएको छ जहाँ नयाँ पुस्ता सुशासन, प्रणालीगत भ्रष्टाचारको अन्त्य र कार्यसम्पादनमा आधारित लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्व कायम गर्न कार्यकारी अधिकारको पुनःप्राप्तिका लागि संघर्षरत छ।

यो आन्तरिक संघर्षको केन्द्रमा पार्टीको परम्परागत गुटबन्दीयुक्त संरचना र आधुनिक, प्रविधिमैत्री नागरिकका अपेक्षाहरूबीचको गम्भीर संरचनात्मक विच्छेद रहेको छ। नेपाली कांग्रेसभित्रका युवा सुधारकहरूका अनुसार प्रणालीगत भ्रष्टाचार परम्परागत राजनीतिक प्रक्रियाभित्रै संस्थागत भइसकेको छ, जहाँ पहुँच र शक्ति सन्तुलनका आधारमा प्रशासनिक नियुक्तिदेखि संसदीय उम्मेदवारको टिकट वितरणसम्मका निर्णयहरू नियन्त्रित हुन्छन्। योग्यता प्रणाली , पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया र खुला तथ्याङ्क प्रणालीको वकालत गर्दै युवा नेतृत्वले ऐतिहासिक त्यागको सट्टा कार्यसम्पादनमा आधारित वैधानिकता स्थापित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। 

पुस्तान्तरणको यो वैचारिक अभियानले पार्टीको संस्थापक दर्शन ‘प्रजातान्त्रिक समाजवाद’मा आफ्नो सैद्धान्तिक आधार भेट्टाउँछ। बी.पी. कोइरालाद्वारा प्रतिपादित यस दर्शनले नागरिक स्वतन्त्रता र सामाजिक न्यायको न्यायोचित सन्तुलनको वकालत गर्दछ, जसले निष्पक्ष, पारदर्शी र उत्तरदायी राज्य निर्माण गर्ने आधुनिक युवा वर्गका आकाङ्क्षाहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा सम्बोधन गर्दछ।

पार्टीभित्र यो पुस्तान्तरणको संघर्ष सैद्धान्तिक बहसबाट अगाडि बढेर प्रत्यक्ष संस्थागत टकरावको स्थितिमा पुगेको छ। लामो समयसम्म शीर्ष तहको परम्परागत नेतृत्वले निर्णय प्रक्रियामा आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न संरचनात्मक हस्तान्तरणको निरन्तर प्रतिरोध गरिरह्यो। नेतृत्व हस्तान्तरणप्रतिको यो अनिच्छाले सहरी तथा शिक्षित मतदातालाई टाढा बनायो, सक्षम कार्यकर्ताहरूको वृत्तिविकास रोक्यो र नेविसंघ जस्ता भ्रातृ संस्थालाई शीर्ष नेताहरूको स्वार्थ पूर्ति गर्ने औजारमा सीमित गरिदियो। यो असन्तोष त्यतिबेला उत्कर्षमा पुग्यो जब सुधारवादी नेताहरू र प्रतिनिधिहरूले संस्थापन पक्षविरुद्ध सोझै आन्तरिक विद्रोहको बाटो रोजे। विरोधको स्पष्ट स्वरूपका रूपमा विशेष महाधिवेशनको आयोजना र गगन थापा जस्ता सुधारवादी अनुहारहरूको केन्द्रीय कार्यकारी अधिकारतर्फको उदयले यो प्रस्ट पारिदियो कि युवाहरू अब प्रतीकात्मक सहभागिता वा नाममात्रका आरक्षण कोटामा सीमित हुन तयार छैनन्।

यस संस्थागत संघर्ष र दबाबको परिणामस्वरूप आसन्न १५ औँ महाधिवेशनले युवा पुस्तामा राजनीतिक पुनर्जागरण र आशाको नयाँ आयाम थपेको छ। १५ औँ महाधिवेशनको सांगठनिक संरचना तल्लो वडा तहदेखि केन्द्रीय समितिसम्मै युवाहरूलाई केन्द्रीय राजनीति र निर्णय प्रक्रियाको मूलधारमा स्थापित गर्ने गरी वैधानिक रूपमा तयार पारिएको छ। वडा, पालिका र क्षेत्रीय प्रतिनिधि छनोटमा अनिवार्य उमेरगत आरक्षण तथा केन्द्रीय कार्यसमितिमा ३५ र ४० वर्ष मुनिका युवाहरूको सोझै प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरिनुले पार्टीभित्र वास्तविक पुस्तान्तरणको संस्थागत जग बसालेको छ। युवाहरूलाई केवल प्रचारकका रूपमा नभई नीति निर्माण र कार्यकारी निर्णयकर्ताका रूपमा स्थापित गर्ने यो नयाँ गतिशीलतालाई देशभरका युवा कार्यकर्ताहरूले व्यापक स्वागत गरेका छन्, जसले वर्षौँदेखि व्याप्त राजनीतिक उदासीनतालाई सकारात्मक ऊर्जामा रूपान्तरण गरिदिएको छ।

अन्ततः, नेपाली कांग्रेसभित्रको यो विद्रोह र १५ औँ महाधिवेशनमार्फत भइरहेको सांगठनिक रूपान्तरण नेपालको समग्र लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीका लागि एउटा ऐतिहासिक मोड हो। विशेष महाधिवेशन जस्ता दबाबमूलक अभ्यासहरू र संशोधित वैधानिक व्यवस्थाहरूले सिद्ध गरिदिएका छन् कि युवा कार्यकर्ताहरू अब केवल सांगठनिक झण्डा बोक्न वा चुनाव प्रचारमा सीमित रहने छैनन्, उनीहरू सार्वजनिक नीति निर्माण गर्ने, राज्य प्रशासनलाई सुधार्ने र आधुनिक आर्थिक कूटनीतिको नेतृत्व गर्ने अधिकार चाहन्छन्। बदलिँदो राजनीतिक परिदृश्यमा नेपाली कांग्रेसको अस्तित्व जोगाउन शीर्ष नेतृत्वले के स्वीकार गर्न जरुरी छ भने, सत्ता हस्तान्तरण गर्नु संस्थागत पराजय होइन, बरू पार्टीलाई नयाँ जीवन दिने वैधानिक प्रक्रिया हो। आफ्नो प्रजातान्त्रिक समाजवादी जगलाई पुनर्जाग्रित गर्दै १५ औँ महाधिवेशनमार्फत युवा पुस्तालाई वास्तविक कार्यकारी नेतृत्व सुम्पिएर मात्र नेपाली कांग्रेसले जनविश्वास पुनःजित्न र एउटा आधुनिक, स्वच्छ र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको नेतृत्व गर्न सक्छ।

(उषा सापकोटा नेपाली कांग्रेसको चौधौं महाधिवेशनकी प्रदेश अधिवेशन प्रतिनिधि हुन्)