‘गेटा विश्वविद्यालयलाई स्वास्थ्य शिक्षाको गन्तव्य र विशिष्टीकृत सेवाको केन्द्र बनाउँछौँ’

सुदूरपश्चिम । लामो समयको प्रतीक्षापछि कैलालीको गेटामा स्थापना भएको सहिद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय अहिले सञ्चालनको चरणमा छ। विश्वविद्यालय प्रशासनले रु सात अर्बभन्दा बढीको लगानीमा निर्माण भएका भौतिक संरचनाको उपयोग गर्दै सरकारको प्राथमिकताअनुसार काम भइरहेको जनाएको छ। शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन, शिक्षण अस्पतालको क्षमता विस्तार र दक्ष जनशक्ति व्यवस्थापनमा उल्लेख्य प्रगति भएको विश्वविद्यालय नेतृत्वको दाबी छ। यद्यपि, विश्वविद्यालयको सञ्चालन, चिकित्सा शिक्षाको गुणस्तर र यसको भविष्यलाई लिएर विभिन्न कोणबाट प्रश्न र बहस पनि भइरहेका छन्।

Watch On

प्रस्तुत छ, विश्वविद्यालयका उपकुलपति प्राडा सुनिलकुमार जोशीसँग राससका टिकाराम सुनार र रमा चन्दले गर्नुभएको कुराकानीको सम्पादित अंशः

विश्वविद्यालय सञ्चालनको अन्तिम चरणमा छ। त्यसलाई पूरा गर्ने महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमा तपाईं हुनुहुन्छ। त्यसअनुसार के–के काम गरिरहनुभएको छ ?

लामो समयदेखि नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा विभिन्न भूमिकामा रहेर काम गर्दै आएको छु। चिकित्सा शिक्षा, अनुसन्धान र अन्तरराष्ट्रिय सहकार्यका क्षेत्रमा काम गर्दाको अनुभवलाई विश्वविद्यालयको उन्नयनमा उपयोग गर्ने मेरो प्रयास छ। काठमाडौँ विश्वविद्यालयमा रहँदा विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयसँग साझेदारी निर्माण, आर्थिक स्रोत व्यवस्थापन तथा स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि तहको अध्ययन–अनुसन्धानका अवसर विस्तारलगायत काम गरेको अनुभव पनि छ।

तत्कालीन सरकारले दुई–दुई पटक उपकुलपतिका लागि दरखास्त आह्वान गर्दा पनि आवेदन नपरेको पृष्ठभूमिमा म यहाँ आएको हुँ। धेरै सोचविचार र परामर्शपछि मात्रै यहाँ आउने निर्णय गरेको थिएँ।

म यहाँ आउँदा एमबिबिएस अध्ययन सुरु गराउने मुख्य जिम्मेवारी थियो। तर, यहाँको अवस्था अपेक्षा गरेभन्दा फरक पाएँ। करिब १०० बिघा जमिनमा बनेका अन्तरराष्ट्रियस्तरका पूर्वाधार वर्षौंदेखि उपयोगविहीन थिए। नेपालमा यति ठूलो संरचना भएको अर्को स्वास्थ्य संस्था छैन। तैपनि, किन सञ्चालन हुन सकेन भन्ने प्रश्नले मलाई निकै बेचैन बनायो। पहिलो रात त निद्रासमेत लागेन।

मेरो स्वभाव नै जिम्मेवारी लिएपछि पूरा गरेर छाड्ने हो। त्यसैले सरोकारवालासमक्ष आफ्नो कुरा राखेँ। तत्कालीन प्रदेश सरकारको नेतृत्वसँग भेटेर अवस्थाबारे जानकारी गराएँ। उहाँहरूले अगाडि बढ्नुस्, हामी साथमा छौँ भन्नुभयो। पहिलो तीन महिना रातदिन नभनी सबैको विश्वासमा काम गरियो। बीचमा सङ्घीय सरकार परिवर्तन भएपछि अध्यादेशबाट हामी पनि हट्यौँ। तर, नयाँ सरकारले पनि मलाई नै जिम्मेवारीमा ल्याएको छ। त्यो विश्वास पूरा गर्ने दृढ अठोटका साथ काम गरिरहेका छौँ।

जिम्मेवारी त दियो, तर काम गर्न कत्तिको सहयोग पाइरहनुभएको छ ?

विश्वविद्यालयमा अहिलेसम्म भएका काम प्रधानमन्त्री र उहाँको सचिवालयको सहयोगबिना सम्भव हुने थिएन। यसबीचमा सुदूरपश्चिमबाट सङ्घीय संसद्मा प्रतिनिधित्व गर्ने सांसदहरूसँग काठमाडौँमा छलफल गर्‍यौँ। नेपाली जनताको करबाट विशाल संरचना बनेका छन्। यति ठूलो लगानी भएको संस्थालाई कुनै पनि हालतमा सञ्चालन गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो आग्रह थियो।

बजेट निर्माणका क्रममा अर्थ मन्त्रालयमा अबेर रातिसम्म बसेर पहल गर्‍यौँ। तीन महिनाभित्रै नौवटा नियमावली र सङ्गठन तथा व्यवस्थापन (ओएन्डएम) सर्वेक्षण तयार गर्‍यौँ। ३०० शय्याको अस्पताल सञ्चालनका लागि सरकारबाट बजेटको पूर्वस्वीकृति लियौँ। त्यहीअनुसार रु दुई अर्ब ५३ करोड रुपैयाँ र ७५ प्रतिशत छात्रवृत्तिका लागि स्रोत सुनिश्चित भएको छ। प्रदेश र स्थानीय सरकारहरूले पनि सक्दो सहयोग गरिरहेका छन्। अहिले सबैको साझा चाहना यो संस्था सञ्चालन हुनुपर्छ भन्ने हो।

विश्वविद्यालयमा विशाल पूर्वाधार र कानुनी हैसियत हुँदाहुँदै पनि यसको औचित्य र सञ्चालन क्षमतामाथि प्रश्न उठिरहेका छन्। यसलाई कसरी लिनुभएको छ ?

विश्वविद्यालयका दुईवटा महत्वपूर्ण पक्ष छन्। पहिलो, अध्ययन–अध्यापन र दोस्रो, शिक्षण अस्पताल सञ्चालन। अहिले धेरै बहस शिक्षण अस्पताल पहिले कि शैक्षिक कार्यक्रम भन्नेमा केन्द्रित छन्। ‘चल्ला पहिले कि अण्डा पहिले’ भनेजस्तो ! बहस हुनु ठीक छ, तर यही विषयमा विवाद गरिरहने हो भने संस्था अगाडि बढ्न सक्दैन।

२०७८ चैत १४ गतेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले ११ तहको निर्देशक पठाएर तुरुन्तै ३०० शय्याको अस्पताल सुरु गर्न निर्णय गरेको थियो। तर, त्यसको कार्यान्वयन हुन सकेन। चार दशकअघि त्रिवि शिक्षण अस्पताल सुरु हुँदा अहिलेको जस्तो पूर्वाधार र जनशक्ति थिएन। मलाई थाहा छ, त्यहाँ एमबिबिएसको कोर्स सुरु हुँदा एमबिबिएस पढाउने शिक्षक पनि सोही तह उत्तीर्ण गरेकाहरू मात्रै हुन्थे। त्यही बिन्दुबाट सुरु भएको संस्था क्रमशः विकास हुँदै नेपालको स्वास्थ्य शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको केन्द्र बनेको हो।

हामी पनि भर्खर यात्रा सुरु गर्दैछौँ। त्यसैले सुरुदेखि नै पूर्ण विकसित विश्वविद्यालयको अपेक्षा गरेर काम रोक्नुहुँदैन। अध्ययन–अध्यापन र शिक्षण अस्पताललाई अलग गरेर हेरिनुहुँदैन, किनकि शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने हो भने शिक्षण अस्पताल अनिवार्य हुन्छ। एमबिबिएसमा ५० जना विद्यार्थी भर्ना गर्ने हो भने त्यसअनुसार ३०० शय्याको अस्पताल र आवश्यक सेवा सुविधा हुनैपर्छ। यी दुवैलाई सँगसँगै अगाडि बढाउन सकिन्छ। अहिले हामीले त्यहीअनुसार काम गरिरहेका छौँ।

संस्था स्थापना हुनु र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा दिन सक्नु फरक विषय हुन्। गेटालाई विश्वासयोग्य संस्था बनाउन के काम भइरहेका छन् ?

यसलाई गुणस्तरीय र विश्वासयोग्य संस्था बनाउन सक्छौँ भन्ने आत्मविश्वासका साथ काम गरिरहेका छौँ। यहाँ पाँच वर्षदेखि अस्पताल सञ्चालनमा थियो। चिकित्सक र करिब १०० जना जनशक्ति पनि थिए, तर अपेक्षाअनुसार सेवा विस्तार हुन सकेन। द्वन्द्वकालमा रामेछाप र दोलखामा सीमित स्रोतसाधनका बीच जोखिमपूर्ण अवस्थामा पनि २५–३० जनाको सानो जनशक्तिबाट प्रसूति सेवा सञ्चालन गरेको अनुभव मसँग छ। यहाँ त सामान्य प्रसूति सेवा पनि दिन नसकेको अवस्था रहेछ। यस्ता कमजोरी सुधार्न काम सुरु गरिसकेका छौँ।

धनगढीमा उपलब्ध नभएका केही विशिष्टीकृत उपचार तथा शल्यक्रिया सेवा यहाँ सुरु भइसकेका छन्। अब स्थानीय आवश्यकताका आधारमा थप विशिष्टीकृत सेवा विस्तार गर्छौँ। हामीसँग बजेट, योजना र स्पष्ट दृष्टिकोण छ। विश्वविद्यालयसभा बसेर महत्वपूर्ण काम अगाडि बढाउँछौँ।

तथापि, गेटालाई किन विवादको विषय बनाइँदैछ भन्ने बुझ्न आवश्यक छ। महत्वपूर्ण काम सुरु हुने बेला अवरोधको अवस्था किन बनिरहेको छ ?

हिजो चिकित्सा शिक्षा आयोगको मापदण्डअनुसार विशेषज्ञ चिकित्सकको पदपूर्ति प्रक्रिया अघि बढाउँदा केही चुनौती आए। यहाँ ७७ जना विभागीय विशेषज्ञ चिकित्सकका लागि ३०६ जनाको आवेदन परेको थियो। अनुभवी र प्रतिष्ठित चिकित्सकले समेत इच्छा देखाउनुभएको थियो। तर, त्यही बेला विश्वविद्यालयको विषयलाई लिएर विरोध र अनशन सुरु भयो। त्यसले धेरैमा अन्योल उत्पन्न भयो र आवेदन दिएका केही वरिष्ठ चिकित्सक आउन तयार हुनुभएन।

अहिले छनोट भएर आएका चिकित्सक पनि दक्ष र सक्षम हुनुहुन्छ। फेरि विद्यार्थी छनोट भएर आउने बेला त्यस्तै अन्योलको अवस्था बनाउन सकिन्छ कि भनेर केही पक्ष लागेका छन्। त्यसबाट विचलित हुनुपर्ने अवस्था छैन। यो सरकारको प्राथमिकताको संस्था हो। जुनसुकै अवस्थामा पनि शिक्षण कार्य र स्वास्थ्य सेवाका काम अगाडि बढाउँछौँ।

चिकित्सा शिक्षा आयोगले अनुमति दिएका चारवटा शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालनका लागि के–के तयारी छ ?

शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालनका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधारभूत स्वास्थ्य विज्ञान विभाग सञ्चालन हो। विद्यार्थीले सुरुका दुई वर्ष अध्ययन गर्ने विषय यहीसँग सम्बन्धित हुन्छ। त्यसका लागि आवश्यक संरचना, प्रयोगशाला, सामग्री तथा चिकित्सा शिक्षा आयोगले तोकेका उपकरण र पूर्वाधार तयारी अवस्थामा छन्।

बिएस्सी नर्सिङ, मेडिकल ल्याब टेक्नोलोजी र अप्टोमेट्री कार्यक्रमका लागि पनि आवश्यक तयारी पूरा गरेका छौँ। अप्टोमेट्री सुरु गर्नुको अर्को आधार गेटा आँखा अस्पताल हो। यस क्षेत्रमै उत्कृष्ट सेवा दिइरहेको उक्त अस्पताललाई पनि शैक्षिक केन्द्रका रूपमा विकास गरेर सँगसँगै अघि बढाउन सकिन्छ भन्ने सोचसहित यो कार्यक्रम सुरु गर्दैछौँ।

कतिपयले पर्याप्त तयारीबिना शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न हतार गरिएको र अन्य अस्पतालका शय्या देखाएर शिक्षण कार्य गर्न थालिएको भन्छन् नि ?

विश्वविद्यालय सञ्चालनमा हतार गरिएको होइन, बरु धेरै ढिला भइसकेको छ। करिब १०० बिघा जमिनमा संरचना बनेका छन्। सरकारले अर्बौं लगानी गरिसकेको छ। अब पनि सञ्चालन नगर्ने हो भने यी संरचना जीर्ण हुँदै जानेछन्। के यति ठूलो लगानी संरचना थन्क्याउनका लागि गरिएको हो त ?

जहाँसम्म अन्य अस्पतालका शय्या प्रयोग गर्ने विषय छ, त्यो भन्नुभन्दा पहिला विश्वविद्यालयको आफ्नै शिक्षण अस्पतालबारे बुझ्नुपर्छ। नेपाल सरकारले कानुनी रूपमा यहाँ ३०० शय्याको अस्पताल बनाइसकेको छ। आवश्यक संरचना र जनशक्ति परिचालन भइसकेका छन्। आयोगले तोकेको मापदण्डअनुसार मात्र होइन, त्यसभन्दा विशिष्टीकृत सेवा दिने गरी जनशक्ति थपिरहेका छौँ। हाम्रा विद्यार्थीले क्लिनिकल अभ्यासमा जानुपर्ने अवस्था दुई वर्षपछि मात्रै आउँछ। त्यतिबेलासम्म अस्पताललाई पाँचदेखि छ सय शय्यामा विस्तार गर्ने हाम्रो योजना छ। त्यसका लागि बजेट, योजना र आवश्यक तयारी छ।

अर्को महत्वपूर्ण कुरा, यो एउटा विश्वविद्यालय हो। यसको दायरा गेटाको परिसरमा मात्र सीमित हुँदैन। समग्र देश नै हेर्नुपर्छ। पहिलो दायित्व सुदूरपश्चिमका नागरिकको स्वास्थ्य अवस्था सुधार गर्नु हो। त्यसका लागि सुदूरपश्चिमभरि फैलिएर काम गर्नैपर्छ। विश्वविद्यालय ऐनले सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहका अस्पताललाई शिक्षण अस्पतालका रूपमा प्रयोग गरी सेवा विस्तार गर्ने व्यवस्था गरेको छ। त्यसैअनुसार चारवटा अस्पतालसँग सम्झौता भएको छ। यसको अर्थ आफ्नै शिक्षण अस्पताल विकास नगर्ने भन्ने होइन। हामीले ती अस्पतालसँग सहकार्य गर्नुको मुख्य उद्देश्य उनीहरूको क्षमता विकास र नागरिकलाई गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवामा पहुँच विस्तार गर्नु पनि हो।

हालै महाकाली प्रादेशिक अस्पतालमा शल्यक्रियाका क्रममा जटिलता आएको एउटा घटनामा यहाँका वरिष्ठ चिकित्सकले रातदिन खटेर उपचार गरी बिरामीको ज्यान बचाउनुभएको थियो। यो सहकार्यको एउटा उदाहरण हो।

चिकित्सा शिक्षा आयोगले गेटालाई दिएको सिट खारेजीको माग गर्दै डा गोविन्द केसी अनशनमा हुनुहुन्छ। उहाँका माग र चिन्तालाई कसरी लिनुभएको छ ?

म डा केसीलाई निकै सम्मान गर्छु। नेपालको चिकित्सा शिक्षा सुधारमा उहाँको अतुलनीय योगदान छ। गेटामा यस्तो संस्था स्थापना हुनु पनि उहाँको अभियानको एउटा परिणाम हो। डा केसीले उठाउनुभएका प्रश्नलाई हामीले गम्भीरतापूर्वक लिएका छौँ।

सुदूरपश्चिमका विद्यार्थीले आफ्नै क्षेत्रमा गुणस्तरीय चिकित्सा शिक्षा पढ्न पाउनुपर्छ र यहाँका नागरिकले स्तरीय स्वास्थ्य सेवाका लागि बाहिर जानुपर्ने बाध्यता अन्त्य हुनुपर्छ भन्ने उहाँको अभियानको मूल मर्म हो। हामी पनि त्यही उद्देश्य पूरा गर्न काम गरिरहेका छौँ। त्यो पूरा हुँदैछ। यसमा उहाँ पनि खुसी हुनुपर्छ।

उहाँले उठाएका प्रश्नबारे हामी सचेत छौँ। त्यही कारण चिकित्सा शिक्षा आयोगका निर्देशक नै वरिष्ठ चिकित्सकसहित यहाँ आएर पूर्वाधार तथा तयारीको सूक्ष्म मूल्याङ्कन गर्नुभएको होला भन्ने मेरो बुझाइ छ। त्यसपछि मात्रै सिट निर्धारण भएको छ। हामी गुणस्तरीय शिक्षामा कुनै सम्झौता गर्दैनौँ। हाम्रा क्रियाकलापबाट उहाँ निराश हुने अवस्था आउन दिँदैनौँ।

शिक्षण कार्य सुरु गर्नुअघि पूरा गर्नुपर्ने कुनै शर्त वा मापदण्ड बाँकी छन् कि ?

नेपाल सरकारले वर्षौंदेखि ठूलो लगानी गरेको यो गौरवपूर्ण संस्था हो। आवश्यक पूर्वाधार तयार छन्। विद्यार्थी भर्ना भएर अध्ययन सुरु गर्नुअघि नै चिकित्सा शिक्षा आयोगले तोकेका न्यूनतम मापदण्डभन्दा निकै अब्बल व्यवस्थापन गर्ने गरी काममा खटिरहेका छौँ।

विश्वविद्यालय स्थापनाको उद्देश्य पवित्र छ, तर यसको भविष्यलाई लिएर अझै पनि अन्योल र आशङ्का छन्। नेतृत्वका हिसाबले यसको दीर्घकालीन भविष्य कसरी सुनिश्चित गर्नुहुन्छ ?

कुनै पनि संस्था स्थापना गर्दा त्यसको दिगोपनाबारे सुरुदेखि नै सोच्नुपर्छ। नेतृत्वले आजको आवश्यकता मात्रै होइन, वर्षौंपछिसम्म संस्था कस्तो हुने र बनाउने भन्ने दृष्टिकोण राखेर काम गर्नुपर्छ।

यो संस्था नेपालको पहिलो स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय हो। यसको आफ्नै ऐतिहासिक महत्व र पहिचान छ। यसलाई देशभित्र विश्वासिलो बनाउँदै अन्तरराष्ट्रियस्तरको संस्था बनाउनु हाम्रो लक्ष्य हो। त्यसका लागि विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयसँग सहकार्य र साझेदारी विस्तार गर्नेछौँ। मैले विभिन्न अन्तरराष्ट्रिय विश्वविद्यालयमा ‘भिजिटिङ प्रोफेसर’का रूपमा काम गरेको छु। विश्वप्रसिद्ध अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि तहका विद्यार्थीलाई समेत पढाउँदै आएको छु। ती सबै अनुभवलाई पनि यहाँ उपयोग गर्नेछु।

सबैलाई साथमा लिएर एउटा त्यस्तो संस्था बनाउनेछौँ, जसलाई साँच्चै विश्वविद्यालय भन्न सकियोस्। हामी यसलाई परम्परागत अर्थमा विभागहरू भएको शिक्षण अस्पतालका रूपमा मात्रै विकास गर्न चाहँदैनौँ। कार्डियोपल्मोनरी सेन्टर, सेक्सुअलिटी एन्ड रिप्रोडक्टिभ हेल्थ सेन्टर, चाइल्ड हेल्थ सेन्टर तथा सर्जरी सेन्टरजस्ता विशिष्टीकृत सेवा केन्द्र स्थापना गर्ने हाम्रो सोच छ। यसलाई अनुसन्धानमा आधारित सामुदायिक स्वास्थ्य सेवा केन्द्र बनाउने लक्ष्य छ।

यो विश्वविद्यालयले सुदूरपश्चिमका २७ लाख नागरिकलाई मात्रै होइन, देशका अन्य क्षेत्र र सीमापारि भारतका नागरिकसमेत गरी तीन करोडभन्दा बढी जनतालाई सेवा दिन सक्ने सम्भावना छ। आफ्नै स्रोतबाट सञ्चालन हुन सक्ने प्रणाली विकास गर्दै यसको भविष्य सुनिश्चित गर्ने हाम्रो लक्ष्य हो। त्यसको जग बसाल्छौँ।

अन्त्यमा, सुदूरपश्चिमका नागरिक र विश्वविद्यालयका सरोकारवालालाई के भन्न चाहनुहुन्छ ?

सर्वप्रथम सुदूरपश्चिमका नागरिकप्रति सम्मान व्यक्त गर्न चाहन्छु। यो विश्वविद्यालयप्रति नागरिकको असाध्यै ठूलो माया र अपेक्षा छ। म जिम्मेवारीमा आउँदा यहाँ जताततै झारपात मात्रै थियो। मैले एउटा आह्वान गर्दा १५ हजारभन्दा बढी नागरिक स्वःस्फूर्त रूपमा सरसफाइमा सहभागी हुनुभयो। स्थानीय तहले पनि त्यत्तिकै साथ दिएको छ। यो संस्था यहाँका नागरिकको सपना र अपनत्वसँग जोडिएको छ भन्ने प्रमाणित गर्छ।

भविष्यमा यही विश्वविद्यालयबाट दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरेर संस्थालाई राम्रोसँग सञ्चालन गर्ने अभियानमा लागौँ। यो संस्था सुदूरपश्चिमको मात्रै होइन, देशकै गौरव गर्न लायक बनाउन मेरो नेतृत्व प्रतिबद्ध छ। यो संस्था नेपाल सरकारको हो, त्यसैले यसको भविष्य, दिगोपना, गुणस्तरीय र भरपर्दो शिक्षण–सिकाइमा कुनै समस्या हुनेछैन। यसलाई चिकित्सा शिक्षाको गन्तव्य र विशिष्टीकृत सेवाको केन्द्र बनाएरै छाड्छौँ। सबैको साझा प्रयासले हामी विश्वविद्यालयको इतिहास रच्नेमा आशावादी छौँ।