बालेनको जितमा असली प्रचारक !

काठमाडाैँ । फागुन २१ मा भएको चुनावमा रास्वपा वरिष्ठ नेता बालेन शाहले झापा ५ मा ऐतिहासिक मत पाए । एमालेका ‘सर्वशक्तिमान’ अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीलाई अहिलेसम्मकै लज्जास्पद हार चखाउन बालेनले झापामा जम्मा जम्मी एक हप्ता पनि बिताएनन् । बालेन झापामा नहुँदा पनि उनको प्रचार भइरहेको थियो । बालेन जहाँ जाँदा पनि झापामा उनको पक्षमा भोट मागिएकै थियो, भौतिक रुपमा होस् वा भर्चुअल रुपमा । फिल्डमा होस् वा इन्टरनेटका स्पेसहरुमा । रास्वपाका सदस्य तथा कार्यकर्ताहरुले त बालेनका लागि भोट माग्ने नै भए, यो कुनै नौलो कुरा भएन । एउटा टिम नै खटिएको थियो, त्यो पनि नियमित काम नै भयो । तर, चुनाव प्रचारमा ती भन्दा पनि शक्तिशाली समूह र व्यक्तिहरु लागिरहेका थिए । यो आलेखमा मैले बालेनको चुनाव प्रचारमा रास्वपाका नेता तथा कार्यकर्ताबाहेक अरु को को खटिएका थिए भनेर चर्चा गर्दैछु ।

सौरभ, भरत दाहाल, दुर्गा प्रसाँई, केपी ओली, शंकर पोखरेल, महेश बस्नेत, हर्क साम्पाङ  र उपेन्द्र यादव बालेनका सबैभन्दा शक्तिशाली प्रचारक देखिएभन्दा आश्चर्य मान्नु हुन्छ होला । तपाईंहरुमध्ये धेरैलाई लाग्न सक्छ बालेनका सबैभन्दा कडा विरोधीहरुलाई प्रचारक भन्न मिल्छ ? हो, उनीहरुलाई सबैभन्दा शक्तिशाली प्रचारक हुन् भनेर भन्न मिल्छ । किन ? त्यसको कारण विस्तारे केलाउँछु ।

Watch On

यदि तपाईहरूले आकर्षणको नियम (law of attraction) सुन्नु भएको छ र त्यो सिद्धान्तले काम गर्छ भन्ने मान्नु हुन्छ भने बालेनलाई शक्तिशाली र अन्यलाई कमजोर देखाउने काम तिनै प्रचारकहरुले गरे । बिनालगानी त्यो तहको प्रचार पाउनु नै बालेको पहिलो रणनीतिक जित थियो । बालेनलाई शक्तिशाली र आफूलाई शक्तिरहित पात्रको रुपमा चित्रण गर्नु चुनावी रणनीतिका हिसाबले कमजोर रणनीति हो । बालेनलाई समुन्द्र पारको समर्थक देखाउने हतारोमा उत्तर र दक्षिणको समर्थन पनि गुम्छ भन्ने आकलन गर्न नसक्दा फाइदा बालेनलाई नै पुगेको देखिन्छ । आकर्षणको बेजोड फाइदा बालेनले लिएको देखिन्छ ।

आकर्षणको नियमले भन्छ– हामीले जस्तो ऊर्जा ब्रह्माण्डमा पठाउँछौं, त्यस्तै ऊर्जा फिर्ता पाउँछौं । यदि अरुलाई शक्तिशाली देखाउछौं भने अरु नै शक्तिशाली हुन्छ । यो नियम मनको शक्ति र विश्वासमा आधारित छ । प्रतिस्पर्धीले नै प्रतिस्पर्धीलाई शक्तिशाली देख्छ भने प्रतिस्पर्धी स्वाभाविक रुपमा झन् शक्तिशाली बन्दै जान्छ । पुष्टि गर्न नसकिने आरोप र सोबाट हुने प्रचार प्रसारबाट आरोपितलाई नै फाइदा पुग्छ । जो जसले आरोप लगाए पनि कानुनी रुपमा दण्डित गर्न सक्ने आरोप बालेनमाथि लागेकै थिएन, बरु ती आरोपले बालेनकै प्रचार भइरहेको थियो । आम मनोविज्ञानमा उनलाई जबरजस्त शक्तिशाली बनाउन सहयोग पुग्यो । ‘बालेन अँध्यारोमा लुक्छ, जनतासँग आँखा जुधाउन सक्दैन, विदेशबाट परिचालित हो, राष्ट्रद्रोही हो, लुसिफर हो, देश जलाउने पात्र हो’ भन्नेहरुलाई बालेनले ओलीकै किल्लाबाट जवाफ दिए । बालेनले भन्दा पनि झापा ५ का मतदाताले जवाफ दिए । बालेनले आफूमाथि लागेका आरोपको खण्डन गर्नै परेन, मतदाताले नै खण्डन गरिदिए, फागुन २१ मा मतदान गरेर ।

मैले माथि नै उल्लेख गरेका पात्रहरुले जेनजी आन्दोलनदेखि नै बालेनको प्रचार गरिरहेका थिए । फेसबुकबाट, एक्स(ट्विटर)बाट, परम्परागत तथा नयाँ मिडियाहरुबाट । अरु त अरु, झापा ५ मा बालेनले उम्मेदवारी दर्ता गरेपछि ओली स्वयंले बालेनको प्रचार गरिदिए । ओलीले आफूलाई भोट माग्नु भन्दा बढी बालेनको आलोचना गरे । ओलीको आलोचनाले मतदातालाई भने बालेनप्रति थप आकर्षण बढायो । किनभने ओली सुरुमै पराजयको मानसिकता देखिन्थ्यो, त्यसले पनि बालेन समर्थकलाई बल पुर्यायो ।

राजनीति र विज्ञापन बजारको तुलना सबै अर्थमा गर्न मिल्दैन तर केही अर्थमा गर्न अवश्य मिल्छ । विश्वका मुख्य मोबाइल ब्राण्ड हुन् वा अरु कुनै टेक कम्पनी, कसैले पनि आफ्नो सामानको विज्ञापन गर्दा प्रतिस्पर्धी कम्पनीको आलोचना गरेको सुनिएको छैन, देखिएको छैन । उनीहरुले आफ्नै विशेषताहरुको आधारमा आफैसँग निरन्तर प्रतिस्पर्धा गरेरे बजारीकरण गरिरहेको देखिन्छ । उनीहरुले आफ्नो साधन र स्रोतबाट अरुको प्रचार प्रसार गर्न चाहँदैनन् । तर फागुन २१ को निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धी उम्मेदवार र दलदेखि आफूलाई विश्लेषक हुँ भन्नेहरुले बालेनको आलोचना गरिरहे, बालेनको प्रचार गरिरहे । यसबाट स्पष्टै हुन्छ कि, यो चुनावका एक चर्चित उम्मेदवार बालेनका बारेमा निकै बढी प्रचार भयो ।

जब राजनीतिका मुख्य प्रतिस्पर्धीले आफ्नै प्रतिस्पर्धीको बिहान उठेदेखि राति नसुतेसम्म र उसले देख्ने सपनाहरुको समेत कुरा गर्न थाल्छ भन्ने मान्नुस् अर्को प्रतिस्पर्धी साँच्चै बलियो छ । प्रतिस्पर्धीहरुले नै शक्तिशाली देखेको शक्तिलाई आमजनताले झन् शक्तिशाली देख्छन् । यो ठ्याक्कै झापा ५ मा लागु भयो, एमाले र ओलीको लालकिल्लामा बालेनले रास्वपाको निलो झण्डा फहराइदिए । झापामा मात्रै होइन, देशैभर बालेनले रास्वपाको झण्डामुनि चुनावी माहोल सिर्जना गरिदिए । बालेनको नाममा बिना लगानी लाखौं मानिस सडकमा आए, लाखौं मानिसले रास्वपालाई मतदान गरे । यसैलाई भनिन्छ, आकर्षणको नियम ।

भूराजनीतिक हिसाबले नेपाल निकै संवदेनशील छ । चीन र रुसले जसरी आफ्नो देशको सुरक्षा गरिरहेका छन्, त्यो अवस्था नेपालको छैन । भारतले समेत सुरक्षाको लागि रुस र अमेरिकासँग हतियार किनिरहेको छ । युरोपले अमेरिकाबाट खतरा ठानिरहेको छ । लिपुलेकको सन्दर्भमा चीन र भारतले गरेको सम्झौताले पनि हाम्रो कमजोर शक्तिलाई देखाउँछ । युक्रेन, भेनेजुएला, इरानले के भोगिरहेका होलान् ? शक्ति राष्ट्रहरुको जुधाइका कारण नेपाललाई कस्तो असर पर्छ भन्ने त अहिले खाडी क्षेत्रमा उत्पन्न तनाव देखाइरहेको छ ।

नेपालमा विदेशी हस्तक्षेपको रटान निकै पुरानो भइसक्यो । सत्तामा हुँदा हस्तक्षेप नदेख्ने, सत्ताबाट बाहिरिना साथ हस्तक्षेप देख्ने दृष्टिले भ्रम मात्र छर्छ, यथार्थ देखाउँदैन । देशको मुख्य शक्ति जनता हुन् । देशको सुरक्षाको अन्तिम शक्ति सेना हो र संविधानको अन्तिम व्याख्या गर्ने अधिकार सर्वोच्च अदालतलाई छ । जति आरोप लगाए पनि रास्वपाले अभूतपूर्व जित हासिल गर्यो । जति आरोप लगाए पनि बालेनले ऐतिहासिक जित हासिल गरे । अब तपाईं आफैं भन्नुस् त बालेनका असली प्रचारक को रहेछन् ?

लेखक ढकाल अधिवक्ता हुन् ।