सिन्धुपाल्चोकतर्फको पहिरोले जोखिममा धाप ड्याम

काठमाडौं । सिन्धुपाल्चोकको हैबुङतर्फको भागमा पहिरो जाँदा धाप बाँध जोखिममा परेको छ ।

Watch On

मेलम्ची–३ का पूर्ववडाध्यक्ष बसन्त गुरूङका अनुसार धाप ड्यामको उत्तरतर्फ सिन्धुपाल्चोकको भागमा पहिरो चलेको छ।

बाँधको सुरक्षाको लागि भनेर लगाइएको ग्याबिन (तारजाली) पर्खाल पहिराले क्षति पुर्‍याएको गुरूङले बताएका छन् ।

‘पहिराले ग्याबिन वाल झारिसकेको छ। पहिरोले माथिल्लो भागमा क्षति पुर्‍याएको छ,’ उनले सामाजिक सञ्जालमार्फत भनेका छन्, ‘धाप बाँधको सिन्धुपाल्चोकतर्फको भागमा पहिरो जाँदा हैबुङका केही भागमा क्षति पुगेको छ ।’

धाप बाँधको उत्तरतर्फ केही साना ठूला खोल्सा बग्छन् । पहिराले धाप क्षेत्रमा थप क्षति पुर्‍याए बाँध फुट्ने खतरा रहेको उनले बताए ।

शिवपुरी–नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा पर्ने धापमा निर्माण गरिएको यो ड्यामको मुख्य उद्देश्य वर्षायाममा जम्मा भएको पानीलाई सुख्खायाममा बागमती नदीमा छाडेर नदीको बहाव बढाउनु हो। यससँगै बागमतीको पानीको गुणस्तर सुधार, नदीको पारिस्थितिक प्रणाली संरक्षण र जलस्रोतको दिगो व्यवस्थापन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

धाप ड्याम बागमती नदी बेसिन सुधार आयोजनाअन्तर्गत निर्माण गरिएको हो। एसियाली विकास बैंकको सहयोगमा सञ्चालित उक्त आयोजनाले बागमती नदी बेसिनमा पानीको सुरक्षा बढाउने, जलवायु परिवर्तनका सम्भावित प्रभावसँग जुध्ने क्षमता विकास गर्ने र काठमाडौं उपत्यकाको बागमती नदीको वातावरणीय अवस्था सुधार गर्ने उद्देश्य राखेको छ।

धाप ड्याम निर्माणका लागि विभागले ‘डिजाइन एन्ड बिल्ड’ मोडलमा चिनियाँ–नेपाली संयुक्त उपक्रम ग्वाङ्झाउ–लामा–रमण जेभीसँग २०७२ सालमा सम्झौता गरेको थियो। सम्झौता २०७२ असोज ९ गते भएको र प्रारम्भिक रूपमा २०७४ असोज २२ गतेभित्र काम सक्ने लक्ष्य राखिएको थियो।

तर विभिन्न कारणले निर्माण अवधि पटकपटक थपिँदै २०७९ असोज २९ गतेसम्म पुर्‍याइएको थियो। परियोजनाको मुख्य बाँध निर्माण कार्य अहिले सम्पन्न भइसकेको सरकारी विवरणमा उल्लेख छ।

धाप ड्याम, पहुँच सडक तथा वातावरण संरक्षणसम्बन्धी कामका लागि सम्झौता रकम भ्याटसहित ५१ करोड ७ लाख ५२ हजार ३४८ रुपैयाँ थियो।

परियोजनाको विवरणअनुसार वास्तविक खर्च करिब ४७ करोड ८५ लाख ३१ हजार रुपैयाँ भएको छ। अर्को परियोजना प्रगति विवरणमा कुल खर्च करिब ५० करोड ९५ लाख रुपैयाँ पुगेको उल्लेख छ।
त्यसैले धाप ड्याम निर्माणको लागतलाई सामान्यतः करिब ५१ करोड रुपैयाँ भनेर उल्लेख गरिँदै आएको छ।

धाप ड्याम २४ मिटर अग्लो ‘कङ्क्रिट फेस्ड रकफिल ड्याम’ अर्थात् ढुंगामाथि कङ्क्रिटको सतह राखेर बनाइएको बाँध हो।

यसले करिब ८ लाख ५० हजार घनमिटर पानी सञ्चय गर्न सक्छ। सरकारी परियोजना विवरणमा यसको मुख्य प्रयोजन ‘नदीको पारिस्थितिक प्रणाली सुधार’ भनेर उल्लेख गरिएको छ।

वर्षायाममा परेको पानी जलाशयमा जम्मा गरिन्छ। हिउँद तथा सुख्खायाममा बागमतीमा पानीको बहाव घटेका बेला आवश्यकताअनुसार जलाशयबाट पानी छाड्ने योजना छ। यसबाट बागमती नदीमा पानीको बहाव कायम राख्नुका साथै नदीको पर्यावरणीय अवस्था सुधार हुने अपेक्षा गरिएको छ।

धाप ड्यामबारे एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने यसको मूल उद्देश्य काठमाडौं उपत्यकामा खानेपानी आपूर्ति गर्नु वा सिँचाइ गर्नु होइन।

सिँचाइ विभागका अनुसार धाप जलाशयको पानी सिँचाइका लागि नभई वातावरणीय, धार्मिक र सांस्कृतिक प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने उल्लेख छ। जलाशयबाट सुख्खायाममा बागमतीको बहाव बढाउने र नदीको पानीको गुणस्तर सुधार गर्ने परियोजनाको मुख्य लक्ष्य हो।

बागमती नदीमा पानीको बहाव बढ्दा पशुपति क्षेत्रलगायत नदीसँग जोडिएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलको वातावरणीय अवस्था सुधार गर्न समेत सहयोग पुग्ने परियोजनाले बताएको छ।

काठमाडौं उपत्यकाबाट बग्ने बागमतीमा वर्षायाममा पानीको मात्रा पर्याप्त भए पनि हिउँदमा नदीको बहाव निकै घट्छ। यसले नदीको पारिस्थितिक प्रणालीमा असर पार्नुका साथै पानीको गुणस्तरमा समेत समस्या निम्त्याउँछ।

त्यसैले वर्षामा खेर जाने पानी सञ्चय गरेर सुख्खायाममा बागमतीमा छाड्ने अवधारणाअनुसार धाप ड्याम निर्माण गरिएको हो।

यो बागमती नदी बेसिन सुधार आयोजनाको ‘सुख्खायाममा पानीको उपलब्धता बढाउने र जलाधार संरक्षण गर्ने’ लक्ष्यअन्तर्गतको प्रमुख संरचना हो। यही अवधारणामा धापसँगै माथिल्लो बागमती क्षेत्रमा ९४.५ मिटर अग्लो नागमती ड्याम निर्माण गर्ने योजना पनि अघि बढाइएको छ।

धाप ड्याम निर्माण भएपछि यसको जलाशय र आसपासको प्राकृतिक भूगोल पर्यटकीय आकर्षणसमेत बनेको छ। समुद्री सतहबाट करिब २ हजार ८०–९० मिटर उचाइमा रहेको धाप क्षेत्रमा बनेको कृत्रिम ताल हेर्न पछिल्लो समय काठमाडौं उपत्यकाबाट ठूलो संख्यामा मानिस पुग्ने गरेका छन्।