एआईले खोल्दैछ इतिहासका गुप्त रहस्य

काठमाडौं । कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को सहायताले दुई सय वर्षभन्दा बढी समयदेखि रहस्य बनेको फ्रान्सेली सम्राट नेपोलियन बोनापार्टको युद्धकालीन गोप्य सन्देश समाधान गरिएको छ। सन् १८०९ मा फ्रान्सेली सेनाका एक जनरललाई पठाइएको उक्त सन्देश अमेरिकी एआई इन्जिनियर कार्टर चर्चले करिब छ घण्टामै पढ्न सफल भएका हुन्।

Watch On

ऐतिहासिक अभिलेखमा लामो समयदेखि बेवास्तामा परेको उक्त सन्देशमा प्रतीक, सङ्ख्या र अक्षर प्रयोग गरिएका दुई दर्जन पङ्क्ति थिए। चर्चले च्याटजीपीटी निर्माता ओपनएआईको एआई मोडेल प्रयोग गरेर त्यसको सङ्केत खोलेको बताएका छन्। परम्परागत विधिबाट यस्तो काम गर्न हप्तौँ लाग्न सक्ने उनको भनाइ छ।

अमेरिकी साइबर सुरक्षा कम्पनी सेन्टिनेलवनमा कार्यरत २७ वर्षीय चर्चले सङ्केत खोल्ने प्रविधि वा तत्कालीन इतिहासबारे विस्तृत जानकारी नभए पनि एआईको सहायताले काम अघि बढाउन सकेको बताएका छन्। केही साँझ प्रयास गरेपछि उनले समाधान नभएका ऐतिहासिक सङ्केतको सूची राख्दै आएका जापानी पेटेन्ट इन्जिनियर सातोसी टोमोकियोसँग परामर्श गरेका थिए।

चर्चका अनुसार एआईको प्रमुख विशेषता एउटै समस्यामा निरन्तर प्रयास गर्न सक्ने क्षमता हो। सन्देशको रहस्य खुलेपछि आफूले ठूलो सन्तुष्टि र उत्साह अनुभव गरेको उनले बताएका छन्।

टोमोकियोले आफ्नो वेबसाइट ‘क्रिप्टियाना’ मा सन् २०२६ ऐतिहासिक सङ्केतहरूको रहस्य खोल्ने कामका लागि निर्णायक वर्ष बन्न सक्ने उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार सेप्टेम्बरको मध्यदेखि आफ्नो सूचीमा रहेका अधिकांश सङ्केत एआईको सहायताले समाधान भएका छन्।

अनुसन्धानकर्ताहरूले यसअघि पनि पुराना सङ्केत खोल्न एआई मोडेल विकास गरिरहेका थिए। तर, शक्तिशाली सामान्य प्रयोजनका एआई उपकरण सर्वसाधारणका लागि उपलब्ध भएपछि समाधान भएका सङ्केतको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। चर्चले ओपनएआईको जीपीटी–६ एस्ट्रा प्रयोग गरेका थिए भने अन्य अनुसन्धानकर्ताले अमेरिकी कम्पनी एन्थ्रोपिकका उपकरणसमेत प्रयोग गरेका छन्।

इतिहास अनुसन्धानमा नयाँ सम्भावना

एआईले लामो समयदेखि समाधान हुन नसकेका समस्या छिटो समाधान गर्न थालेपछि अनुसन्धानकर्ताहरू उत्साहित छन्। यद्यपि, यसले परम्परागत सङ्केतविद्को भूमिकामा पार्ने प्रभावबारे मिश्रित प्रतिक्रिया पनि देखिएको छ।

टोमोकियोका अनुसार पर्याप्त उपयोगी तथ्याङ्क नभएका केही कठिन सङ्केत अझै रहस्यकै रूपमा छन्। तिनलाई समाधान गर्न आगामी वर्षहरूमा पनि चुनौती हुन सक्ने उनको भनाइ छ। लामो समयदेखि अड्किएका समस्या समाधान भएकोमा खुसी भए पनि एआईले ती काम सहजै गरेको देख्दा मिश्रित भावना उत्पन्न भएको उनले बताएका छन्। एक सहकर्मी सङ्केतविद्ले एआईका कारण आफूलाई बेकार महसुस भएको प्रतिक्रिया दिएकोसमेत उनले सुनाएका छन्।

गणितदेखि कम्प्युटर प्रोग्रामिङसम्म एआईको क्षमता विस्तार भइरहेका बेला यसले रोजगारीको स्वरूप बदल्ने वा केही काम विस्थापित गर्ने चिन्ता पनि बढेको छ। तर, इतिहासको अध्ययनमा भने यसले नयाँ सम्भावना खोलेको छ। पुराना कागजातका सङ्केत खुलाउने, मध्ययुगीन पाण्डुलिपि विश्लेषण गर्ने र प्राचीन ग्रन्थ पढ्ने काममा एआई उपयोगी बन्दै गएको छ।

इटालीमा अनुसन्धानकर्ताहरूले सन् ७९ मा भिसुभियस ज्वालामुखी विस्फोट हुँदा जलेर कार्बनमा परिणत भएका हर्कुलानियमका पपाइरस ग्रन्थ अध्ययन गर्न एक्स–रे र एआई प्रयोग गरिरहेका छन्। क्षति हुने जोखिमका कारण हातले खोल्न नसकिने सयौँ ग्रन्थमध्ये एउटा ग्रन्थलाई भर्चुअल विधिबाट पूर्ण रूपमा खोलेको घोषणा अनुसन्धानकर्ताहरूले जुन महिनामा गरेका थिए। त्यसमा नैतिकतासम्बन्धी ग्रन्थ रहेको पुष्टि भएको थियो।

त्यस्तै, हिब्रू पाण्डुलिपिका एक करोड पृष्ठ प्रतिलिपि गरी यहुदी इतिहास र संस्कृतिका दुर्लभ स्रोत खोज्न मिल्ने विशाल डिजिटल अभिलेख तयार गर्न पनि एआई प्रयोग भइरहेको छ।

पेरिसस्थित इकोल प्राटिक दे ओत एतुदमा परियोजना प्रमुख डेनियल स्टोक्ल बेन एज्राका अनुसार यति ठूलो परिमाणको तथ्याङ्क मानिसले एक्लै प्रशोधन गर्न सक्दैन। डिजिटल अभिलेखबाट तयार हुने तथ्याङ्कको भण्डारलाई उनले ‘विगतको विशाल फेसबुक’ सँग तुलना गरेका छन्। यसबाट इतिहासमा मानिस, स्थान र विचारबीच रहेका सम्बन्ध पहिचान गर्न सकिने अनुसन्धानकर्ताहरूको अपेक्षा छ।

मध्ययुगीन अभिलेख पढ्न पनि एआईको सहयोग

फ्रान्सको राजधानी पेरिसस्थित नोट्रडाम गिर्जाघरका मध्ययुगीन अभिलेख अध्ययन गर्न पनि एआई प्रयोग गरिएको छ। त्यहाँ एआई प्रणालीलाई १४ हजार ६०० ल्याटिन पृष्ठ प्रतिलिपि गर्न प्रशिक्षित गरिएको छ।

परियोजनाको नेतृत्व गरिरहेकी इतिहासकार जुली क्लाउस्ट्रेका अनुसार ती अभिलेख मध्ययुगीन नोटरीहरूले निर्णयलाई छोटकरीमा लेखेका प्रशासनिक दस्तावेज हुन्। तिनमा प्राविधिक शब्दावली र जटिल लेखन शैली प्रयोग गरिएको छ।

एआई प्रणालीले अक्षर पहिचानमा ८८ देखि ९४ प्रतिशतसम्म सफलता हासिल गरेको छ। यसबाट गिर्जाघरको दैनिक जीवन, निर्माण कार्य, कर्मचारी तथा परित्यक्त बालबालिकाको हेरचाहसम्बन्धी जानकारी फेला परेको छ।

यस्ता अभिलेख हातैले प्रतिलिपि गर्न धेरै दशक लाग्ने क्लाउस्ट्रेको भनाइ छ। उनका अनुसार एआईको महत्त्व समय बचतमा मात्र सीमित छैन। यसले पहिले सम्भव नभएका प्रश्नमा अनुसन्धान गर्न सघाउँदै इतिहास अध्ययन गर्ने तरिकामै परिवर्तन ल्याइरहेको छ।

एआईको विकाससँगै इतिहासका पुराना दस्तावेज, सङ्केत र पाण्डुलिपिमा लुकेका जानकारी पहिचान गर्ने काम तीव्र बन्दै गएको छ। यसले अनुसन्धानकर्तालाई ठूलो परिमाणका अभिलेख अध्ययन गर्न सघाउनुका साथै विगतका घटनालाई नयाँ दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसरसमेत प्रदान गरेको छ।