हराउँदै रानाथारुका मौलिक घर, सङ्कटमा सांस्कृतिक पहिचान

कञ्चनपुर । रानाथारु समुदायको मौलिक पहिचान झल्काउने परम्परागत घर पछिल्लो समय विस्थापित हुँदै गएका छन् । माटो, खर र काठ प्रयोग गरी निर्माण गरिने आकर्षक घरको ठाउँ आधुनिक पक्की घरले लिन थालेपछि समुदायको परम्परागत वास्तुकला र निर्माण शैलीसमेत हराउँदै गएको छ ।

Watch On

माटो, खर र काठबाट बनाइने रानाथारुका परम्परागत घरले समुदायको मौलिक जीवनशैली, संस्कृति र रहनसहन झल्काउँथे । तर, पछिल्लो समय यस्ता घर विरलै देख्न पाइन्छ । परम्परागत घरको सट्टा पक्की घर निर्माण गर्ने क्रम बढेको भीमदत्त नगरपालिका–१९, बागफाँटाका राजकुमार रानाले बताए ।

“घर निर्माणका लागि ठूला–ठूला सालका खम्बा आवश्यक हुन्छन्”, उनले भने, “पहिलेजस्तो जङ्गलबाट काठ ल्याउन पाइँदैन । यसकारण परम्परागत घर निर्माण हुन छोडेका हुन् ।”

परम्परागत घर निर्माणमा स्थानीय स्रोतसाधन र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सीप प्रयोग हुने गरेको छ । घरका भित्ता, छाना, आँगन र कोठाको बनावटसमेत समुदायको मौलिक विशेषतासँग जोडिएका छन् ।

“घर निर्माणमा प्रयोग भएका काठमा १०–१५ वर्षपछि किरा लागेर कुहिन सुरु हुन्छ । त्यसपछि फेर्नुपर्छ”, रानाले भने, “काठ पाउन मुस्किल हुने र पाइहाले पनि १०–१५ वर्षपछि फेरि अर्को ल्याउनुपर्ने झन्झटका कारण अहिलेको पुस्ताले आधुनिक घर बनाउन थालेको हो ।”

घरको बनावट मात्रै होइन, रानाथारु समुदायको परम्परागत पहिरन र दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने घरमै बनाइएका सामग्रीसमेत हराउँदै गएका छन् । समुदायका महिलाले लगाउने घगरिया, अङ्गिया र उनियाँजस्ता परम्परागत पहिरन अहिले लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् ।

स्थानीय सुदा रानाका अनुसार परम्परागत पहिरन सिलाउने व्यक्ति नै पाउन मुस्किल हुन थालेको छ । “घर मात्रै होइन, रानाथारु समुदायका परम्परागत पहिरनसमेत लोप हुँदै गएका छन् । परम्परागत पहिरन सिउने मान्छेसमेत भेटाउन गाह्रो हुन्छ”, उनले भने ।

उनका अनुसार अहिले समुदायका परम्परागत पहिरन शुभकार्यमा मात्रै देख्न पाइन्छ ।

रानाथारु समुदायका अगुवा पशुराम रानाका अनुसार आधुनिकताको प्रभाव परम्परागत घरमा मात्र सीमित छैन, समुदायका चाडपर्व र सांस्कृतिक अभ्यासमा समेत देखिन थालेको छ ।

“हिउँदमा न्यानो र गर्मीमा चिसो हुने परम्परागत घरको विशेषता हो”, उनले भने, “अहिले परम्परागत घर निर्माण हुँदैनन् । आधुनिकताको प्रभाव हाम्रा पर्वमा समेत परेको छ ।”

उनका अनुसार रानाथारु समुदायमा महिनौँसम्म मनाइने होली, तीजलगायत पर्वको अवधि छोटिँदै गएको छ । विगतमा महिलाजस्तै पुरुषले पनि धोती र कुर्ता लगाउने गरेकामा अहिले गाउँका एक–दुई जना वृद्धबाहेक अरूले यस्तो पहिरन लगाउन छाडेका छन् ।

त्यस्तै, अन्न भण्डारण गर्न प्रयोग गरिने माटाका भकारीलगायत परम्परागत सामग्री पनि लोप हुँदै गएका छन् ।

पछिल्लो समय परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार हुँदै जानु, आधुनिक सुविधासहितका घरप्रति नयाँ पुस्ताको आकर्षण बढ्नु र परम्परागत निर्माण सामग्रीको उपलब्धता घट्नुले रानाथारु समुदायमा मौलिक घर निर्माण गर्ने चलन घट्दै गएको छ । यससँगै समुदायको परम्परागत वास्तुकला, सीप, पहिरन र जीवनशैलीसमेत क्रमशः ओझेलमा पर्दै गएका छन् ।