११ दिनपछि हिलोभित्रबाट फर्किएको जीवन

काठमाडौँ । बाढीले घर मात्रै बगाउँदैन रहेछ । कहिलेकाहीँ घरसँगै मान्छेको आशा र जिजीविषा पनि सँगै बगाएर लैजाँदो रहेछ ।

Watch On

रसुवा र नुवाकोटको दोसाँध बेत्रावतीमा भदौ १० गते आएको विनाशकारी बाढीले सयौँ घरपरिवारलाई उठीबास लगायो । कैयन् परिवार टुक्रियो । प्रियजन बाढीको भेलमा मिसिए । कतिको शव फेला परे, कतिको परेनन्, खोजी अझै भइरहेको छ ।

कति शव त फेला परे पनि पहिचान हुन सकेनन् । पहिचान हुन नसकेका शव सरकारी दफनमा परेका छन् । त्यसमाथि ट्याग लगाइएको छ ।

ती बेनामे शवहरूले भनिरहनेछन्, भोटेकोशी भेलबाढीका अनेकानेक कथाहरू, युगौंसम्म ।

त्यसो त, भोटेकोशी, त्रिशूली, फलाखु किनारमा अनगिन्ती कथा छन् ।

छुटेका चप्पल, छुटेका झोला, छुटेका दैला, छुटेका अनुहार, छुटेका शरीर, भग्न छत, खण्डहर धुरीले बेग्लाबेग्लै कथा भनिरहेका छन् । भनिरहने छन् ।

बगरमा बिलीन जीवनहरू फेला पर्ने सम्भावना क्षीण बनेपछि कतिपय परिवारले कुशको शव बनाएर आफ्ना प्रियजनको अन्तिम संस्कार गरिसकेका थिए । काजकिरिया सुरु भइसकेको थियो ।
तर ११ औँ दिनमा बेत्रावतीले एउटा यस्तो खबर दियो, जसले मृत्युको अँध्यारोबीच जीवनको सानो उज्यालो देखाइदियो ।

बाढीले घरसहित बगाएर लगेको एउटा घरभित्रबाट ६४ वर्षीया वृद्धा जीवितै भेटिइन् ।

उद्धारकर्ताले सुने– बचाऊ बचाऊको आवाज

तर, विश्वासै लागेन । सुरुमा उनीहरुले भन्ठाने– सायद प्रतिध्वनि होला...

सायद हावाको आवाज होला...तर, त्यो आवाज जीवनको थियो ।
० ० ०

केही दिनअघिसम्म घरका झ्यालबाट बिहानको घाम छिथ्र्यो । घर उज्यालिन्थ्यो ।

आँगनमा मानिसहरूको आवतजावत चल्थ्यो । बालबच्चाको ओठमा छाएको कोमल मुस्कानले दैलो उज्यालो हुन्थ्यो ।

चुह्लोमा आगो बल्थ्यो । घरका धुरी, छतमा चराबचेराका चिर्बिरचिर्बिरले घरको शोभा बढाउँथ्यो । घरका चोटाकोठामा परिवारको आवाज गुञ्जिन्थ्यो ।

भदौ १० गते आएको बाढीले त्यो सबै सम्झनामा सीमित गरिदियो ।

नदी एक्कासि बेगवान बन्यो ।

बजारहरू एकसाथ खण्डहर बने ।

चार पुस्ताको ओत बनेको घर एकाएक भग्न बन्यो ।

नदीले बनाएको सभ्यता र मान्छेले बनाएको इतिहास एकसाथ लेदोले छोपियो ।

जीवनका सारा चिनारीहरू हिलोमुनि छोपिए ।

चारतले एउटा घर पनि बाढीले बगाएर आफ्नो ठाउँबाट करिब ५० मिटर पर पुर्‍यायो ।

चार तलामध्ये तीन तला हिलो र माटोले पुरिएको थियो । माथिल्लो तलाको केही भाग मात्रै बाहिर देखिन्थ्यो ।
उद्धार टोली त्यही क्षेत्रमा लगातार खोजी गरिरहेको थियो ।

उद्धारकर्मी निरन्तर त्यहीँ थिए । 

घर–घर खोज्दै,

चियाउँदै,

नदीको आवाज उछिनेर चिच्याउँदै,

ढुंगा पन्छाउँदै ।

हिलो खोतल्दै ।

कहिलेकाहीँ एउटा शव भेटिन्थ्यो । कहिलेकाहीँ केही भेटिँदैनथ्यो । तर खोजी रोकिएको थिएन ।

उद्धारकर्मीका अनुसार उनीहरूले ‘सर्च अपरेसन’ गरिरहेका थिए । प्रत्येक घर–घरमा बोलाउँदैै, हेर्दै, पस्दै हिँडिरहेका थिए । लगातार उनीहरूले यो काम गरिरहेका थिए ।

बाढीको एघारौँ दिन, भदौ २० गते– शनिबार दिउँसो करिब एक बजे ।  उद्धार टोली बाढीले बगाएको त्यही घरतिर पुग्यो । हिलो र भग्नावशेषको बीचमा केही खोज्दै गर्दा अचानक एउटा आवाज सुनियो । पहिलोपटक सुन्दा त्यो आवाज के हो, छुट्याउनै कठिन थियो ।

उद्धारकर्मीले भन्ठाने–

सायद हावा भग्नावशेषमा ठोक्किँदा आएको प्रतिध्वनि ।

सायद कुनै वस्तु खस्दा निस्किएको आवाज ।

तर उद्धारकर्ताको कानले फेरि केही सुन्यो ।

मानिसको जस्तो आवाज ।

अझ ध्यान दिएर सुन्दा—

‘बचाऊ... बचाऊ...’

त्यसपछि उद्धार टोली एकाएक सतर्क भयो ।

माटोमुनि जीवन हुनसक्ने सम्भावनाले उनीहरूको खोजीलाई अझ तीव्र पार्यो । हातहरू अझ छिटो चल्न थाले । 

उद्धारकर्ता अनुभव सुनाउँदै भन्छन्– कता–कताबाट इकोइङ भ्वाइस हो कि, ‘बचाऊ–बचाऊ’ भनेको हो कि, महिलाको जस्तो आवाज सुनियो ।

उनीहरूका अनुसार आवाज माथिल्लो तलाको आधा देखिएको झ्यालतिरबाट आएको थियो ।

तर झ्यालसम्म पुग्नु पनि सहज थिएन ।

घरको ठूलो भाग हिलोमा पुरिएको थियो ।

उद्धारकर्ताहरूले झ्याल काट्ने निर्णय गरे ।

सशस्त्र प्रहरीको विपद् व्यवस्थापन तालिम प्राप्त टोली अघि बढ्यो । झ्याल काटियो । भग्नावशेष पन्छाइयो । र, उद्धारकर्मीहरू घरभित्र प्रवेश गरे ।

त्यहाँ उनीहरूले जे देखे, त्यो आफैँमा एउटा दैवी चमत्कारजस्तै थियो । भोटेकोशीले दया गरेजस्तो, भगवानले हात थामेजस्तो अपत्यारिलो दृश्य मौजुद थियो ।

० ० ० ०

हिलोले आधा शरीर पुरिएकी एक महिला । टाउको र शरीरको थोरै भाग मात्रै बाहिर । उनी जीवित थिइन् । र, बोल्न समेत सकिरहेकी थिइन् ।

उनी थिइन्—

६४ वर्षीया चण्डिका श्रेष्ठ ।

उद्धारकर्मीको अनुभवअनुसार त्यहाँ पस्दा उनको शरीर आधा हिलोमा दबिएको थियो । थोरै शरीर र टाउको देखिएको अवस्थामा फेला पारेका उद्धारकर्मीले फेला पारेका थिए ।

साबेलका साबेल हिलो निकालियो । एक–एक गरी ढुंगा पन्छाइयो । सास फेर्न गाह्रो नहोस् भनेर सावधानी अपनाइयो । उनलाई धेरै बोल्न दिइएन । किनकि शरीर कमजोर थियो । हिलोले लामो समयदेखि थिचिरहेको शरीर कुनै पनि बेला थप संकटमा पर्न सक्थ्यो ।

तथापि उनको चेतना थियो । आवाज थियो । र सबैभन्दा ठूलो कुरा—

११ दिन हिलोमा दबिँदा पनि उनी जीवित थिइन् ।

हिलोले थिचेको शरीर हिँड्न सक्ने अवस्थामा थिएन । 

चण्डिकाको उद्धारमा करिब ४० देखि ४५ मिनेट लाग्यो ।

सशस्त्र प्रहरीको विपद् व्यवस्थापन तालिम प्राप्त १० जनाको टोली थियो । नेपाल प्रहरीको टोली पनि सँगै थियो । झ्याल काटेर भित्र पसेका उद्धारकर्मीले अन्ततः चण्डिकालाई हिलोबाट बाहिर निकाले । बाहिर निकाल्दा त्यो केवल एउटी महिलाको उद्धार थिएन । त्यो एउटा परिवारको आशाको पुनर्जन्म थियो ।

० ० ०

चण्डिकाका दुई छोरा छन्—आशिष र अनिश ।

दुवै काठमाडौंमै बस्थे । बेत्रावतीमा वृद्ध आमाबुवा—चण्डिका र उनका श्रीमान् आनन्द श्रेष्ठ—बस्दै आएका थिए ।

भदौ १० गते बाढी आयो । बाढीले घर बगायो । आमाबुवा दुवै बेपत्ता भए ।

बाढीको विभीषिकाबीच छोराहरूले धुइँपाताल खोजे । उद्धारकर्मी गुहारे । बलिन्द्रधारा आँसु झारे । तर आठ दिनसम्म खोज्दा पनि कुनै खबर आएन । सबै थकित थिए । 
समय बित्दै गयो । आशा क्षीण हुँदै गयो ।

अन्ततः तीन दिनअघि, बाढीको आँठौँ दिन, कुशको शव बनाएर चण्डिका र आनन्दको अन्तिम संस्कार गरियो ।

छोराहरू काजकिरियामा बसे ।

परम्परागत रीतिथितिअनुरूप मृत्युको संस्कार सुरु भइसकेको थियो ।

तर शनिबार बिहान आएको एउटा फोनले सबै कुरा उल्टाइदियो ।

फोनमा एउटै खबर थियो—

‘आमा भेटिनुभयो ।’

पहिलोपटक सुन्दा छोराहरूले पत्याउन सकेनन् ।

किनकि उनीहरूले त आमाको अन्तिम संस्कार गरिसकेका थिए ।

कुशको शव बनाएर आमाको मृत्यु स्वीकारिसकेका थिए ।

तर केहीबेरमै फोनहरू आउन थाले–

एकपछि अर्को,

सबैको एउटै खबर, उस्तै लयमा–

चण्डिका श्रेष्ठ जीवित भेटिनुभयो ।

सम्धीका अनुसार चण्डिका भेटिनुभयो भन्ने खबर आयो तर सुरूमा त विश्वास नै लागेन । तर लगातार फोन आउन थालेपछि नपत्याइ सुखै भएन ।

० ० ०

सकसका ११ दिन । एघार दिनसम्म हिलो र भग्नावशेषभित्र । बाहिर संसारले उनलाई मृत ठानेर संस्कार गरिसकेको थियो । तर उनी भने त्यहीँ कतै जीवनसँग लडिरहेका थिए ।

११ दिनसम्म उनले के खाइन्? कसरी बाँचिन् ? कसरी सास धानिन् ? कसरी ११ दिनसम्म आशा जोगाइराखिन् ? यी प्रश्नहरूको जवाफ अहिले पनि पूर्ण रूपमा खुलेको छैन ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट छ— मानिसको जीवन र आशाको सीमा हामीले अनुमान गरेभन्दा धेरै परसम्म रहेछ । मृत्यु र जीवनको दूरी कल्पना गर्न नसकिने रहेछ । हिमाली ज्वारभाटाले हजारौं जीवन निल्दा पनि एउटा दियालो जोगिनसक्दो रहेछ ।

० ० ०
जुन परिवारमा केही दिनअघि आमाबुवाको नाममा शोक थियो, त्यही परिवारमा शनिबार अचानक खुसीको खबर पुग्यो । काजकिरियामा बसेका छोराहरूले किरियाघर छाडे । कोरा फुकाले । पुरोहितले विधि पूरा गरेर काजकिरिया फुकुवा गराए ।

यो परिवारमा खुसी पूर्ण रुपमा फर्किसकेको छैन ।

यसकारण कि, चण्डिकाका श्रीमान् आनन्द श्रेष्ठ अझै बेपत्ता छन् । उनको सास–लास टुंगो लागेको छैन ।

जीवनको अँध्यारोमा पूर्ण चन्द्रको उज्यालो आयो । सूर्यको आभा फर्कन बाँकी छ । त्यो दीप्ति निभिसकेको छ कि आशा अझै बाँकी छ ? अहँ केही थाहा छैन ।

० ० ० 

चण्डिकाको घर बाढीले आफ्नो ठाउँबाट उखेलेर लगेको थियो । स्थानीयका अनुसार उनको घर नारायणलाल डंगोलको घरभन्दा करिब ७० मिटर पछाडि थियो । बाढीले घरलाई बगाएर अझ करिब ५० मिटर पर पु¥यायो ।

त्यहीँ पुरिएको थियो घर । त्यही घरभित्र थिइन् चण्डिका । र ११ दिनपछि त्यही घरबाट उनको उद्धार भयो ।

०  ० ०

चण्डिका भेटिएको खबरले एउटा अर्को प्रश्न पनि जन्माएको छ ।

यदि ११ दिनपछि पनि भग्नावशेषभित्रबाट मान्छे जीवित भेटिन सक्छ भने—

बाढीले बगाएका अरू घरहरूको अवस्था के छ ?

हिलोमुनि अरू जीवनको शेष बँचेको पो छ कि ?

कुनै आवाज अझै सुन्न बाँकी छ कि ?

कुनै आमाबुबा आफ्ना सन्तानको प्रतीक्षामा छन् कि ?

कुनै सन्तानले अझै आफ्ना अभिभावकलाई पर्खिरहेका छन् कि ?

बेत्रावती र त्रिशूली क्षेत्रमा अहिले यही प्रश्न उठेको छ ।

र त स्थानीय भन्छन्, बेत्रावतीको प्रत्येक घरमा खोजतलास हुनुपर्‍यो । बाढीले बगाएपछि सम्पर्कमा नआएकाहरूको अधिकांश परिवारले कुशको शव बनाएर दाहसंस्कार गरी काजकिरियामा बसेका छन् ।

न तिनको मुर्र्झाएको अनुहारमा यसै गरी खुसी फर्कन्छ कि ?

बेत्रावतीमा मात्रै ५०० भन्दा बढी घर थिए ।

बाढीले कति घर बगायो ? कति मानिस बेपत्ता छन् ? कति घरभित्र कति कथा पुरिएको छ ? यसको पूर्ण हिसाब अझै बाहिर आएको छैन । तर चण्डिकाको उद्धारले एउटा कुरा भने फेरि सम्झाएको छ—
खोजी रोक्नु हुँदैन ।

किनकि भग्नावशेष मौन हुन सक्छ ।

हिलो मौन हुन सक्छ । तर त्यसभित्र जीवनले अन्तिम क्षणसम्म आवाज दिइरहेको हुन सक्छ । कहिलेकाहीँ त्यो आवाज यति मधुरो हुन्छ कि हामीलाई प्रतिध्वनि जस्तो लाग्छ ।

नदीले सुसेलेजस्तो लाग्छ । बाढी थर्थराएजस्तो लाग्छ । मेघ गडगडाएजस्तो लाग्छ ।

तर उद्धारकर्ताको कानले त्यो आवाज ठम्याउन सक्यो भने—

मृत्यु ठानिएको ठाउँबाट पनि जीवन फर्किन सक्छ, चण्डिका जसैगरी ।
० ०  ०

चण्डिकाको उद्धारको खबरले प्रधानमन्त्री बालेन शाहलाई पनि भावुक बनायो । ११ औँ दिनमा भएको चण्डिकाको उद्धारले सिंगो देशलाई आशा दिएको प्रधानमन्त्री बालेन शाहले बताएका छन् ।

उनका अनुसार खोज तथा उद्धारमा राज्य अझै डटेर लागिरहेको छ । बाढीले प्रभावित क्षेत्रमा ज्येष्ठ नागरिकसहित धेरै मानिसले आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर परिवारका सदस्यलाई जोगाएको प्रसंग पनि उनले उल्लेख गरेका छन् ।

उनले ज्येष्ठ नागरिकलाई आफूहरू एक्लो नभएको महसुस गर्न आग्रह गर्दै राज्य साथमा रहेको बताएका छन् ।

० ० ०

बेत्रावतीको हिलोबाट चण्डिकालाई उद्धार गरिएसँगै सर्वत्र एउटा प्रश्न उठिरहेको छ–  ‘अझै कोही जीवित छ कि ?’

र उद्धारकर्ताहरूको जवाफ छ—

‘खोजी जारी छ ।’

बिहान होस् या साँझ ।

ढुंगाको चेप होस् या हिलो ।

उद्धारकर्मीहरू अझै घर–घर पुगिरहेका छन् ।

अन्धकार सुरुङ नियालिरहेका छन् ।

चनाखोपूर्वक आवाज सुनिरहेका छन् ।

ढुंगा पन्छाइरहेका छन् ।

माटो खोतलिरहेका छन् ।

हिलो फालिरहेका छन् ।

किनकि ११ दिनपछि चण्डिका भेटिएको यो कथा केवल एउटा उद्धारको कथा होइन—

यो आशा मर्न नदिने उज्यालो दियालो हो । 

यो जीवन अन्त्य हुन नदिने पुनर्जन्म हो ।

निष्पट्ट अँध्यारोमा टुप्लुक्क उदायो जून हो ।

भोटेकोशी र त्रिशूलीको भेलमा डुबुल्की खाएका जीवनहरु यसैगरी फर्किऊन् ।