भाइटीकाको दिनमा किन पर्‍यो असिनापानी ? यस्ता हुनसक्छन् कारण

काठमाडौं। एक साताअघि मौसमविद् विनोद पोखरेलले तिहारको मौसम प्रक्षेपण गर्दै भाइटीकाको दिन काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न भागमा हल्का वर्षा हुने बताएका थिए। उनले यो वर्षातको तीव्रता आकलन गर्दै ५० मिलिमिटरभन्दा मुनिकै अर्थात् मध्यम वर्षा हुने आकलन गरेका थिए।

Watch On

उनको आकलनअनुसार पछिल्लो तीन घण्टाको वर्षात्को विवरणअनुसार काठमाडौंको विमानस्थल केन्द्रमा ३१.२ मिलिमिटर वर्षा भयो।

तर काठमाडौंसहित देशका विभिन्न भागमा पानी मात्रै परेन। असिना पनि पर्‍यो। इलामसहित देशका केही भागमा त बालीनाली पनि बिगार्‍यो। काठमाडौंमा पनि बाक्लै असिना परेको थियो। त्रिभुवन विमानस्थलको आन्तरिक टर्मिनलभित्रै पानी पसेकाले यात्रुहरूले केहीबेर सास्तीसमेत व्यहोर्नुपर्‍यो। काठमाडौंवासीले धेरै समयपछि यस्तो असिनापानीको अनुभव गरेका हुन्।

कात्तिक महिना नेपालमा सामान्यतया वर्षा कम हुने समय हो। मनसुन बाहिरिसकेको हुन्छ, आकाश खुल्दै जान्छ र मौसम क्रमशः चिसो तथा सुक्खा बन्दै जान्छ। तर यसपटक भाइटीकाकै दिन वर्षा भएपछि एउटा प्रश्न उठेको छ– सामान्यतया पानी नपर्ने कात्तिकमा यसरी वर्षा किन भयो?

यसको उत्तर खोज्दा दुईवटा पक्ष हेर्नुपर्छ। पहिलो, नेपालको कात्तिक महिनाको सामान्य मौसमी अवस्था र दोस्रो, यसपटक वर्षा गराउने तत्कालीन वायुमण्डलीय प्रणाली। जलवायु परिवर्तनले यस्ता असामान्य वर्षाको सम्भावना र तीव्रतामा पार्न सक्ने प्रभाव पनि छुट्टै विश्लेषण गर्नुपर्छ।

यो घटनालाई जलवायु परिवर्तनकै प्रत्यक्ष परिणाम भनेर निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक हुँदैन। त्यसका लागि वर्षा गराउने मौसमी प्रणाली, विगतको तथ्याङ्क र दीर्घकालीन जलवायु प्रवृत्तिको तुलना आवश्यक हुने विश्लेषक बताउँछन्।

कात्तिकमा किन कम पानी पर्छ?

नेपालको वर्षालाई मुख्यतः दुई ठूला मौसमी प्रणालीले प्रभावित गर्छन्– दक्षिण एसियाली मनसुन र पश्चिमी वायु प्रणाली।

मनसुनको समयमा बंगालको खाडीबाट आउने जलवाष्पयुक्त दक्षिणपूर्वी हावाले नेपालमा व्यापक वर्षा गराउँछ। सामान्यतः जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्मको चार महिनामा नेपालको वार्षिक वर्षाको करिब ८० प्रतिशत पानी पर्छ।

मनसुन बाहिरिएपछि बंगालको खाडीबाट आउने जलवाष्पको प्रवाह निकै नै कमजोर हुन्छ। मनसुनी न्यूनचापीय क्षेत्र पनि दक्षिणतिर सर्छ। त्यसपछि नेपालमा वर्षा गराउने प्रणाली कमजोर हुने भएकाले आकाश खुल्ने र वर्षा घट्ने गर्छ।

अमेरिकन जियोफिजिकल युनियन (AGU) को Journal of Geophysical Research: Atmospheres मा सन् २०२४ मा प्रकाशित अनुसन्धानले नेपालको मौसमी वर्षाको वितरणबारे महत्त्वपूर्ण तथ्य दिएको छ।

अनुसन्धानअनुसार नेपालको वार्षिक वर्षामध्ये करिब ८० प्रतिशत मनसुनमा, १२.५ प्रतिशत मनसुनपूर्व (मार्च–मे), ४.०५ प्रतिशत मनसुनपछिको अवधि (अक्टोबर–नोभेम्बर) र ३.५ प्रतिशत हिउँदमा पर्छ।

यसले कात्तिकमा वर्षा हुनु असम्भव होइन, तर तुलनात्मक रूपमा कम हुने देखाउँछ। अक्टोबर र नोभेम्बरलाई मनसुनपछिको सुक्खा मौसम मानिन्छ। नोभेम्बर सामान्यतः वर्षा कम हुने महिनामध्ये एक हो।

यसपटक भाइटीकाकै दिन पानी किन पर्‍यो?

यस वर्षको भाइटीका (कात्तिक २५ अर्थात् नोभेम्बर ११) मा काठमाडौं उपत्यकासहित पहाडी क्षेत्रमा वर्षा र केही स्थानमा असिनासमेत पर्‍यो

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार आजको मौसमी प्रणालीमा पश्चिमी वायुको आंशिक प्रभाव थियो। विभागले सार्वजनिक गरेको मौसम विश्लेषणमा माथिल्लो वायुमण्डलमा विकसित न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभावसमेत उल्लेख छ।

पश्चिमी वायु भन्नाले पश्चिमबाट पूर्वतर्फ बहने वायुलाई बुझिन्छ। यो प्रणाली विशेषगरी हिउँदमा नेपालको मौसम प्रभावित गर्ने मुख्य प्रणाली हो। यसले पश्चिमबाट चिसो र ओसिलो हावा ल्याउन सक्छ। माथिल्लो वायुमण्डलमा न्यूनचापीय प्रणाली सक्रिय हुँदा हावाको उर्ध्वगामी अर्थात माथितिर जाने गति बढ्न र बादल विकास हुन सहयोग पुग्छ।

यसरी वायुमण्डलीय अस्थिरता, उपलब्ध जलवाष्प र स्थानीय भौगोलिक अवस्थाको अन्तरक्रियाले छोटो समयमा वर्षा, मेघगर्जन र असिना गराउन सक्छ।

अर्थात् आजको वर्षा मनसुन सक्रिय भएर आएको होइन। मनसुन बाहिरिसकेपछि पनि सक्रिय हुन सक्ने पश्चिमी वायु र माथिल्लो वायुमण्डलीय न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभाव यसको तत्कालीन कारण हो।

पश्चिमी वायु र बंगालको खाडीको प्रणाली एउटै होइनन्

यसपटकको वर्षालाई बुझ्दा अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा छुट्याउनुपर्छ।

यस वर्ष अक्टोबर २८ देखि नोभेम्बर १ सम्म नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा वर्षा गराउन बंगालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणाली सक्रिय भएको थियो। उक्त प्रणाली चक्रवातीय प्रणालीमा विकसित हुँदै भारतको आन्ध्र प्रदेश र ओडिसातर्फ अघि बढेको थियो।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागले त्यसबेला विशेष मौसम बुलेटिन जारी गरेर नेपालमा वर्षा र हिमपातको सम्भावना औँल्याएको थियो। मौसमविद्हरूले बंगालको खाडीबाट आएको जलवाष्प र माथिल्लो वायुमण्डलको ट्रफबीचको अन्तरक्रियाले वर्षा बढाउन सक्ने बताएका थिए।

तर भाइटीका अर्थात् नोभेम्बर ११ को वर्षाको तत्कालीन कारण त्यो चक्रवातीय प्रणाली होइन। त्यस दिन विभागले पश्चिमी वायुको आंशिक प्रभाव र माथिल्लो वायुमण्डलको न्यूनचापीय प्रणालीलाई कारणका रूपमा औँल्याएको थियो।

यसले के देखाउँछ भने मनसुन सकिएपछि पनि नेपालमा वर्षा गराउने प्रणाली एकभन्दा बढी हुन्छन्। कहिले बंगालको खाडीबाट आएको जलवाष्पले वर्षा गराउँछ, कहिले पश्चिमी वायु र माथिल्लो वायुमण्डलीय प्रणालीले।

जलवायु परिवर्तनले कात्तिकको वर्षालाई कसरी प्रभावित गर्छ?

अब प्रश्न आउँछ– के कात्तिकमा पनि पानी पर्नु जलवायु परिवर्तनको सङ्केत हो?

यसको उत्तर खोज्न नेपालको वर्षासम्बन्धी दीर्घकालीन अनुसन्धान हेर्नुपर्छ।

सन् २०२६ जुलाई १५ मा Frontiers in Climate जर्नलमा प्रकाशित ‘Climate-induced loss and damage in Nepal: attribution analysis and institutional readiness for international support’ शीर्षकको अनुसन्धानले नेपालको जलवायु परिवर्तन र अतिवृष्टिको सम्बन्धबारे अध्ययन गरेको छ।

काठमाडौं विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता मनजीत ढकालसहितको टोलीले नेपालको पाँच भौगोलिक क्षेत्रलाई आधार बनाएर तापक्रम र अतिवृष्टिको प्रवृत्ति विश्लेषण गरेको छ।

अध्ययनले पछिल्ला दुई दशकमा नेपालका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा पाँच दिनसम्मको सञ्चित वर्षा (Rx5day) को तीव्रता बढेको देखाएको छ। अध्ययनमा मानव सिर्जित जलवायु परिवर्तनका कारण केही चरम वर्षाका घटनाको सम्भावना र तीव्रता बढेको निष्कर्ष निकालिएको छ।

यसैगरी, सन् २०२४ डिसेम्बरमा Earth and Space Science जर्नलमा प्रकाशित ‘Changing Extreme Precipitation Patterns in Nepal Over 1971–2015’ अनुसन्धानले नेपालको वर्षामा क्षेत्रगत परिवर्तन देखाएको छ।

सन् १९७१ देखि २०१५ सम्मको वर्षा अभिलेख र उपग्रहमा आधारित तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दा उच्च तीव्रताका वर्षा र वर्षाको आवृत्तिसम्बन्धी केही सूचक घटेको तर लगातार सुक्खा र भिजेका दिनको अवधि बढेको अनुसन्धानले देखाएको छ। सन् २००३ पछि पश्चिम नेपाल तुलनात्मक रूपमा भिजेको र पूर्वी नेपालमा वर्षा घट्दो प्रवृत्ति देखिएको पनि अध्ययनको निष्कर्ष छ।

अनुसन्धानले माथिल्लो वायुमण्डलको जेट स्ट्रिम र तल्लो वायुमण्डलको मनसुनी न्यूनचापीय क्षेत्रको स्थान परिवर्तनलाई वर्षाको क्षेत्रगत वितरणमा महत्त्वपूर्ण मानेको छ।

यी अध्ययनले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछन्– जलवायु परिवर्तनले वर्षाको मात्रा मात्रै होइन, यसको समय, स्थान, अवधि र तीव्रतामा समेत परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

कात्तिकको वर्षाले के सङ्केत गर्छ?

नेपालको मौसममा मनसुनपछिको समय क्रमशः सुक्खा हुँदै जाने भए पनि यो अवधि पूर्ण रूपमा वर्षारहित हुँदैन। पश्चिमी वायु, माथिल्लो वायुमण्डलीय न्यूनचापीय प्रणाली, बंगालको खाडीबाट आउने जलवाष्प र स्थानीय मौसमी अवस्थाले वर्षा गराउन सक्छन्।

भाइटीकाको दिन भएको वर्षाले दुईवटा कुरा स्मरण गराएको छ।

पहिलो, मौसमको परम्परागत पात्रो र वास्तविक मौसमी अवस्थाबीच सधैँ पूर्ण समानता हुँदैन। कात्तिक सुक्खा महिना हो भन्दैमा वर्षाको सम्भावना शून्य हुँदैन।

दोस्रो, जलवायु परिवर्तनको असर बुझ्न वर्षा भयो वा भएन भन्ने सामान्य अवलोकन पर्याप्त हुँदैन। वर्षाको मात्रा, तीव्रता, अवधि, वितरण र त्यसलाई प्रभावित गर्ने वायुमण्डलीय प्रणालीको वैज्ञानिक अध्ययन र विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।

विशेषगरी धानबाली भित्र्याउने समय, तिहारजस्ता चाडपर्व र शारदीय पर्यटनको सुरुआती समयमा हुने यस्तो वर्षाले कृषि, यातायात र जनजीवनमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले मौसम पूर्वानुमानलाई अझ स्थानीय र प्रभावमुखी बनाउनु आवश्यक छ।

सारमा, यसपटक भाइटीकाको दिन परेको पानीको तत्कालीन कारण पश्चिमी वायुको आंशिक प्रभाव र माथिल्लो वायुमण्डलको न्यूनचापीय प्रणाली हो। जलवायु परिवर्तनले यस्ता चरम मौसमी घटनाको जोखिम र स्वरूप बदल्न सक्ने भए पनि यो विशेष वर्षा त्यसकै प्रत्यक्ष परिणाम हो भन्न नमिल्ने मौसमविद्को पनि भनाइ छ।